Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 50 (Tập hai)

HS nhận ra cùng một từ có thể mang nghĩa khác nhau khi đứng trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu hai câu: (1) “Giọng hát của bạn ấy trong trẻo, vang xa.” (2) “Em bé ấy có tâm hồn trong trẻo.” GV đặt câu hỏi: Từ “trong trẻo” trong hai câu có giống nhau về nghĩa không? Vì sao em biết? HS cần đọc cả câu, chú ý các từ đi kèm (“giọng hát”, “tâm hồn”) và đối tượng được nói đến.

HS nêu được: nghĩa của “trong trẻo” không giống nhau. Ở câu (1), “trong trẻo” tả âm thanh rõ, sáng, dễ nghe (nghĩa gốc được mở rộng sang âm thanh). Ở câu (2), “trong trẻo” chỉ phẩm chất tâm hồn trong sáng, không vướng bẩn (nghĩa chuyển). Kết luận sơ bộ: nghĩa của từ phụ thuộc vào ngữ cảnh.

HS phân biệt được nghĩa gốc, nghĩa chuyển của từ qua các từ đi kèm và đối tượng được nói đến; giải thích được vì sao phải xét ngữ cảnh khi hiểu nghĩa của từ.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm ba từ: “trong trẻo”, “vằng vặc”, “thao thức”. Với mỗi từ, HS xác định các từ đi kèm, đối tượng được nói đến, nghĩa phù hợp trong ngữ cảnh và loại nghĩa (gốc hay chuyển). GV nêu câu hỏi gợi mở: “Từ nào đi kèm sẽ giúp em xác định nghĩa của từ chính?” và “Có thể giải thích nghĩa ‘thao thức’ mà không xét đến câu chứa nó không?”

HS hoàn thành bảng: trong trẻo – giọng hát (âm thanh rõ, sáng, dễ nghe; nghĩa gốc mở rộng); trong trẻo – tâm hồn (phẩm chất trong sáng; nghĩa chuyển). Vằng vặc – trăng (sáng rõ, nổi bật; nghĩa gốc). Thao thức – lòng (không yên, trăn trở, khó ngủ; thường gắn với trạng thái tâm lí). Kết luận: nghĩa của từ được xác định qua kết hợp và ngữ cảnh.

HS nắm được quy trình tự kiểm tra nghĩa của từ và vận dụng quy trình để phân biệt hai từ gần nghĩa nhưng không thay thế được cho nhau.

GV hướng dẫn quy trình bốn bước: (1) đọc cả câu, xác định các từ đi kèm và đối tượng được nói đến; (2) thử nghĩa trong từ điển; (3) diễn giải ngắn nghĩa của từ trong câu; (4) thay lại từ vào câu để kiểm tra. GV lấy ví dụ: “Vì sao thay ‘trăn trở’ bằng ‘bận rộn’ có thể sai?” HS thảo luận theo cặp để áp dụng quy trình.

Quy trình tự kiểm tra gồm bốn bước như trên. Đáp án ví dụ: “Trăn trở” nhấn vào suy nghĩ không yên, còn “bận rộn” nhấn vào nhiều việc phải làm. Hai từ không đồng nghĩa hoàn toàn nên thay thế có thể làm sai ý câu văn. Ví dụ: “Đêm qua, mẹ trăn trở lo cho con” không thể thay bằng “Đêm qua, mẹ bận rộn lo cho con” vì câu mất đi sắc thái lo nghĩ.

HS vận dụng kiến thức để chọn nghĩa phù hợp, ghép từ với nghĩa và điền từ vào chỗ trống theo ngữ cảnh.

HS làm bài tập 1 đến bài tập 5 trong SGK trang 50. Bài 1, 2: chọn đáp án đúng. Bài 3: xác định câu đúng/sai. Bài 4: ghép từ với nghĩa. Bài 5: điền từ vào chỗ trống. HS làm cá nhân trước, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. GV có thể sử dụng bài tập tương tác trên NeoEdu để HS kiểm tra nhanh.
Đề bài 1: “Giọng nói trong trẻo” gần nghĩa nhất là: A. giọng rõ, sáng và dễ nghe; B. giọng trầm, thấp; C. giọng nhỏ đến khó nghe; D. giọng đều không thay đổi nhịp.
Đề bài 2: “Lòng thao thức” gợi trạng thái: A. thanh thản, không vướng bận; B. không yên, trăn trở; C. vui thích, háo hức; D. vội vàng vì nhiều việc.
Đề bài 3: Một từ chỉ có một nghĩa trong mọi ngữ cảnh.
Đề bài 4: Ghép từ và nghĩa phù hợp: vằng vặc, đắng cay trong đời sống, trong trẻo của tiếng hát; các nghĩa: sáng rõ; nỗi khó nhọc, tủi cực; rõ, sáng, dễ nghe.
Đề bài 5: Trong “vầng trăng sáng vằng vặc”, vằng vặc nhấn độ sáng {{1}}.

Đáp án: Bài 1: A (trong trẻo tả âm thanh rõ, sáng). Bài 2: B (thao thức gắn với không yên, trăn trở). Bài 3: Sai (có từ đa nghĩa và nghĩa chuyển). Bài 4: vằng vặc – sáng rõ; đắng cay trong đời sống – nỗi khó nhọc, tủi cực; trong trẻo của tiếng hát – rõ, sáng, dễ nghe. Bài 5: rõ (vằng vặc: sáng rõ, nổi bật). HS tự ghi kết quả đúng/sai vào vở và sửa lỗi.

HS giải thích được nghĩa của từ trong câu, phân biệt từ gần nghĩa và liên hệ được nghĩa gốc với nghĩa chuyển; vận dụng vào viết câu trong giao tiếp thực tế.

HS làm bài 6, 7, 8 trong SGK trang 50: (6) Giải thích “một kí ức ngọt ngào” và phân biệt với “nước ngọt”. (7) Vì sao thay “trăn trở” bằng “bận rộn” có thể sai? (8) Dùng từ “chân” trong hai câu: một câu chỉ bộ phận cơ thể, một câu chỉ bộ phận đồ vật; giải thích mối liên hệ giữa hai nghĩa. Sau đó, HS viết 2–3 câu về một trải nghiệm của bản thân, trong đó có ít nhất một từ được dùng theo nghĩa chuyển, và giải thích ngắn nghĩa của từ đó.

Bài 6: “Ngọt ngào” của kí ức là dễ chịu, êm đẹp (nghĩa chuyển); “nước ngọt” dùng đặc tính vị hoặc chỉ loại đồ uống (nghĩa gốc). Bài 7: “Trăn trở” nhấn suy nghĩ không yên; “bận rộn” nhấn nhiều việc; hai từ không đồng nghĩa hoàn toàn. Bài 8: “Chân em đã hết đau” (chân người, bộ phận cơ thể giúp đứng, đi); “Chân bàn bị lung lay” (chân bàn, bộ phận đỡ bàn). Mối liên hệ: nghĩa chuyển dựa trên nét tương đồng về chức năng nâng đỡ, không phải hai từ đồng âm ngẫu nhiên. Thang chấm cho mỗi bài: đáp ứng đúng yêu cầu 0,3 điểm; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3 điểm; lí giải có căn cứ 0,3 điểm; diễn đạt 0,1 điểm. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và được chứng minh.