Giáo án Viết bài văn nghị luận phân tích một tác phẩm văn học (kịch)

HS hiểu đúng yêu cầu của đề, nhận ra vì sao phải đọc kịch như một chuỗi hành động thay vì chỉ kể lại đối thoại.

HS đọc lại cảnh kịch Xin phép trước khi nộp và trả lời ba câu hỏi: (1) An muốn gì, Bình muốn gì? (2) Điều gì cản trở mỗi nhân vật? (3) Nếu bài viết chỉ ghi “An vội, Bình cẩn thận” rồi kết luận “kịch hay” thì đã đủ phân tích chưa? Vì sao?

HS ghi vào vở: An muốn nộp đúng hạn và coi việc ký tên của cả nhóm là đủ; Bình muốn có sự đồng ý của Hòa trước khi dùng bức ảnh; cản trở là Hòa chưa đồng ý và sắp hết hạn. Câu trả lời câu (3): chưa đủ, vì phân tích phải chỉ ra lời thoại và cử chỉ đã tạo ý nghĩa như thế nào, không dừng ở tóm tắt.

HS xác định được các lượt thoại và chỉ dẫn sân khấu quan trọng, phân biệt dữ kiện từ văn bản với ý kiến của bản thân.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các cột: lượt thoại hoặc chỉ dẫn; nhân vật; muốn gì; cản trở; lời nói hoặc cử chỉ; tình thế đổi ra sao. Riêng với mỗi chi tiết, HS ghi vào cột ‘dữ kiện’ hoặc cột ‘ý kiến của em’. Khi thảo luận, HS trả lời: vì sao chỉ dẫn ‘(ngừng lại)’ cho thấy An đã cân nhắc chứ không đổi ý vô cớ? Giải pháp ‘gọi Hòa và xin gia hạn’ có giải quyết hết xung đột không?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, tối thiểu 5 dòng. Ví dụ đáp án: Lượt 1 (An): “Mình ký tên cả nhóm rồi, chỉ cần nộp.” – An muốn nộp ngay; cản trở: chưa có sự đồng ý của Hòa; tình thế: Bình bắt đầu phản đối. Lượt 3 (Bình, chỉ dẫn “đặt tập ảnh xuống”) – cử chỉ tạm ngăn hành động nộp, biến ý kiến thành động tác sân khấu. Lượt 4 (Bình): “Hết hạn không làm sự im lặng thành đồng ý.” – câu phản hồi đánh trúng lập luận của An. Lượt 5 (An, chỉ dẫn “ngừng lại”) – nhân vật cân nhắc, từ đó quyết định gọi Hòa. Ý kiến của em: giải pháp này mở ra cách hành động tôn trọng người khác nhưng không bảo đảm mọi việc thuận lợi.

HS xác định được trọng tâm nhận định, chọn ba ý có quan hệ với nhau và sắp xếp dẫn chứng tương ứng thành dàn ý hoàn chỉnh.

Từ Phiếu học tập số 1, HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi: (1) Viết một câu nhận định làm trọng tâm, ví dụ về cách xung đột được đẩy đi qua lời thoại và chỉ dẫn sân khấu. (2) Chọn ba ý có quan hệ với nhau: ý một về xung đột giữa nộp đúng hạn và quyền đồng thuận; ý hai về vai trò của câu phản hồi, cử chỉ và khoảng ngừng; ý ba về chuyển biến của An có hợp lí không. (3) Với mỗi ý, ghi dẫn chứng là lời thoại hoặc chỉ dẫn đã trích đúng. (4) Ghi nguồn: “trích cảnh kịch Xin phép trước khi nộp”.

Dàn ý hoàn chỉnh gồm: Mở bài: giới thiệu cảnh kịch và nêu nhận định trọng tâm (ví dụ: sự im lặng không được coi là đồng ý, và cách Bình, An đẩy xung đột vận động). Thân bài I: xung đột giữa mục tiêu nộp đúng hạn (lượt 1, 2) và quyền quyết định của người có hình ảnh; An coi kết quả chung là lí do bỏ qua đồng thuận. Thân bài II: lời thoại và chỉ dẫn sân khấu (câu “Hết hạn không làm sự im lặng thành đồng ý”; cử chỉ “đặt tập ảnh xuống” tạm ngăn việc nộp; khoảng ngừng “(ngừng lại)”). Thân bài III: chuyển biến của An là hợp lí vì câu phản hồi đánh trúng lập luận, khiến An chọn cách hành động tôn trọng người khác, song không bảo đảm mọi việc thuận lợi. Kết bài: khẳng định giá trị nghệ thuật của cảnh kịch qua cách xây xung đột bằng hành động.

HS vận dụng tiêu chí đánh giá để nhận ra điểm mạnh, điểm chưa rõ trong dàn ý hoặc đoạn văn của bạn, từ đó đề xuất bản sửa cụ thể.

Bài tập 6: chỉ ra một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả trong cảnh kịch và giải thích. Bài tập 8: nêu một điểm chưa rõ trong dàn ý của mình, đưa phiên bản sửa và giải thích tác dụng. HS đổi phiếu cho bạn cùng cặp, chấm theo thang: đáp ứng đúng yêu cầu 0,3 điểm; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3 điểm; lí giải có căn cứ 0,3 điểm; diễn đạt 0,1 điểm. Đồng thời HS thảo luận bài tập 1: sản phẩm cần tạo là bài nghị luận phân tích; người tiếp nhận là bạn học và GV; giới hạn là chỉ phân tích cảnh kịch đã cho, không suy diễn ngoài văn bản.

Đáp án tham khảo bài 6: chi tiết “Bình (đặt tập ảnh xuống)” có hiệu quả vì biến ý kiến thành hành động sân khấu, người đọc thấy sự phản đối ngay cả khi lời thoại chưa nói thẳng; giải thích: hành động này tạm ngăn việc nộp, đẩy xung đột sang bước quyết định. Đáp án tham khảo bài 8: điểm chưa rõ là ý ba (chuyển biến của An) chỉ ghi “An thay đổi”; bản sửa: “An chuyển từ ý muốn nộp ngay sang gọi Hòa, vì lời phản hồi của Bình làm lộ ra lập luận sai ở chỗ coi im lặng là đồng ý”; tác dụng: người đọc hiểu lí do của chuyển biến. Phiếu chấm bạn có ghi điểm theo thang và một nhận xét cụ thể.

HS vận dụng dàn ý để viết một đoạn phân tích có dẫn chứng đúng, rồi tự kiểm tra theo tiêu chí; chuẩn bị bài viết hoàn chỉnh.

HS viết trên lớp một đoạn thân bài khoảng 150 chữ triển khai một trong ba ý trong Phiếu học tập số 2, có câu chủ đề, ít nhất hai dẫn chứng trích đúng và ghi nguồn. Sau đó HS tự kiểm tra bằng bốn câu hỏi: đoạn có đúng trọng tâm không? Dẫn chứng có trích đúng không? Có lí giải cho dẫn chứng không? Có phân biệt lời trích với lời của em không? HS có thể tham khảo bài tập tương tác trên trang NeoEdu để đối chiếu.

Đoạn văn phân tích khoảng 150 chữ, có câu chủ đề, hai dẫn chứng trích đúng từ cảnh kịch (ví dụ: “Hết hạn không làm sự im lặng thành đồng ý” và chỉ dẫn “(đặt tập ảnh xuống)”), phần lí giải nêu rõ tác dụng; kết thúc bằng câu nối sang ý tiếp theo. Bảng tự kiểm tra gồm bốn tiêu chí đều được đánh dấu.