Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 130

HS nhận ra rằng có những câu chỉ gồm một vài từ nhưng vẫn truyền đạt được ý nghĩa rõ ràng, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu: vì sao có những câu không cấu tạo theo mô hình chủ–vị.

GV viết lên bảng các câu: “Lan ơi!”, “Ôi!”, “Nam.”, “Một buổi sớm.” và đặt câu hỏi:

• Câu nào có đủ cả chủ ngữ và vị ngữ?
• Khi nghe “Nam.” trả lời câu hỏi “Ai trực?”, em hiểu câu đó như thế nào?
• “Ôi!” có diễn đạt được điều gì không? Đó là điều gì?

HS nêu được: “Lan ơi!”, “Ôi!”, “Một buổi sớm.” không có cấu trúc chủ–vị đầy đủ; “Nam.” trả lời “Ai trực?” được hiểu là “Nam trực”; “Ôi!” bộc lộ cảm xúc (bất ngờ, xúc động…). Từ đó xác định nhiệm vụ: tìm hiểu câu đặc biệt, phân biệt với câu rút gọn và chức năng của nó.

HS nêu được đặc điểm cấu tạo của câu đặc biệt và phân biệt được với câu rút gọn bằng cách thử khôi phục thành phần bị lược.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm các câu: “Tổ ba.” (trả lời “Ai trực?”), “Trời ơi!”, “Một buổi sớm.”, “Lan ơi!”. Với mỗi câu, HS xác định câu có cấu tạo chủ–vị hay không; nếu là câu rút gọn thì khôi phục thành phần bị lược; nếu không khôi phục được theo cách đó thì xếp vào câu đặc biệt.
GV nhấn mạnh: không gắn nhãn chỉ dựa vào độ dài câu.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• “Tổ ba.” trả lời “Ai trực?”: là câu rút gọn, khôi phục thành “Tổ ba trực.”
• “Trời ơi!”: là câu đặc biệt, bộc lộ cảm xúc, không khôi phục theo mô hình chủ–vị.
• “Một buổi sớm.”: là câu đặc biệt, đánh dấu thời gian mở đầu khung cảnh.
• “Lan ơi!”: là câu đặc biệt, có chức năng gọi đáp.
  Kết luận HS rút ra: câu đặc biệt không cấu tạo theo mô hình chủ–vị thông thường và không phải cứ thêm phần bị lược là thành câu rút gọn đúng; cần dựa vào ngữ cảnh và chức năng để xác định.

HS nêu được bốn chức năng của câu đặc biệt (gọi đáp, bộc lộ cảm xúc, đánh dấu thời gian/nơi chốn, sự xuất hiện) và lấy được ví dụ minh họa.

HS hoạt động theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4 HS, chia khăn thành 4 ô ứng với 4 chức năng, mỗi HS chọn một ô, tìm trong ví dụ của GV hoặc tự đặt câu minh họa, sau đó cả nhóm thống nhất nội dung đặt vào giữa khăn.
Nhiệm vụ trung tâm: vì sao “Trời ơi!” là câu bộc lộ cảm xúc, còn “Một buổi sớm.” có thể mở khung cảnh? Chức năng được xác định như thế nào trong ngữ cảnh?

Sơ đồ khăn trải bàn của nhóm gồm bốn ô:

• Gọi đáp: “Lan ơi!” – dùng để gọi người khác và chờ đáp lời.
• Bộc lộ cảm xúc: “Ôi!”, “Trời ơi!”, “Ôi chao!” – thể hiện bất ngờ, vui mừng, xúc động.
• Đánh dấu thời gian/nơi chốn: “Một buổi sớm.” – mở khung cảnh, xác định thời điểm câu chuyện diễn ra.
• Đánh dấu sự xuất hiện: câu nêu sự có mặt hoặc xuất hiện của sự vật, hiện tượng trong khung cảnh.
  Kết luận HS ghi nhớ: chức năng của câu đặc biệt được xác định trong ngữ cảnh, không chỉ dựa vào một từ.

HS vận dụng kiến thức để trả lời đúng các câu trắc nghiệm và giải thích được chức năng của câu đặc biệt trong bài tập.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong sách giáo khoa, sau đó kiểm tra nhanh trên bài tập tương tác NeoEdu nếu có thiết bị:

1. “Ôi!” dùng độc lập bộc lộ cảm xúc thường là: A. câu đặc biệt; B. câu ghép chính phụ; C. câu đầy đủ chủ–vị; D. câu rút gọn có chủ ngữ xác định từ câu hỏi.
2. “Nam.” trả lời “Ai trực?” nên được hiểu là: A. câu rút gọn theo ngữ cảnh; B. câu đặc biệt gọi đáp; C. câu ghép lược quan hệ từ; D. câu đầy đủ cả chủ ngữ và vị ngữ.
3. Câu đặc biệt chỉ có tác dụng gọi đáp. Đúng hay sai? Vì sao?
4. Ghép câu với chức năng: “Lan ơi!”, “Ôi chao!”, “Một buổi sớm.” với các chức năng gọi đáp, bộc lộ cảm xúc, xác định khung thời gian.
5. Câu “Lan ơi!” có tác dụng gọi ____. (Điền từ thích hợp.)

Đáp án:

1. A – Không theo mô hình chủ–vị thông thường.
2. A – Khôi phục thành “Nam trực”.
3. Sai – Câu đặc biệt còn bộc lộ cảm xúc, đánh dấu bối cảnh, xuất hiện…
4. “Lan ơi!” – gọi đáp; “Ôi chao!” – bộc lộ cảm xúc; “Một buổi sớm.” – xác định khung thời gian mở đoạn (chức năng xác định trong ngữ cảnh).
5. Điền “đáp” – gọi đáp là một chức năng của câu đặc biệt.

HS vận dụng kiến thức để phân tích ngữ cảnh, phân biệt câu rút gọn với câu đặc biệt và viết được đoạn 3 câu có câu đặc biệt bộc lộ cảm xúc, nêu rõ tác dụng.

Nhiệm vụ 1 (cặp đôi): Phân biệt “Yên lặng!” như mệnh lệnh với “Một khoảng yên lặng.” mở cảnh. Cần xét ngữ cảnh: “Yên lặng!” có thể khôi phục chủ thể là “Các em hãy yên lặng”; “Một khoảng yên lặng.” là danh ngữ nêu hiện tượng mở cảnh.
Nhiệm vụ 2 (cá nhân, viết nhanh): Viết một đoạn 3 câu có câu đặc biệt bộc lộ cảm xúc và chỉ rõ tác dụng. Ví dụ tham khảo: “Chiếc thuyền giấy đã nổi lên. Ôi! Tôi reo khi nó qua được chỗ nước xoáy.” (Ôi bộc lộ bất ngờ, vui mừng.)

Nhiệm vụ 1: “Yên lặng!” là câu rút gọn có thể khôi phục chủ thể “Các em hãy yên lặng”, dùng để ra lệnh; “Một khoảng yên lặng.” là câu đặc biệt, nêu hiện tượng mở cảnh. Cách phân biệt phải dựa vào ngữ cảnh, không dựa vào một từ.
Nhiệm vụ 2: Đoạn văn 3 câu có một câu đặc biệt bộc lộ cảm xúc (ví dụ “Ôi!”, “Trời ơi!”) và nêu được tác dụng bộc lộ bất ngờ, vui mừng, xúc động… tùy nội dung HS chọn.
Tiêu chí chấm: đáp ứng đúng yêu cầu (0,3); dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể (0,3); lí giải có căn cứ (0,3); diễn đạt (0,1).