Giáo án Tri thức ngữ văn trang 117

Tạo tâm thế học tập; giúp HS nhận ra việc hai người có mong muốn trái ngược có thể dẫn đến mâu thuẫn trong một hành động chung, từ đó dẫn vào khái niệm xung đột kịch.

GV chiếu cảnh kịch nguyên gốc: An định nộp ảnh nhóm khi Hòa chưa đồng ý. Bình đặt tập ảnh xuống và nói rằng hết hạn không khiến sự im lặng trở thành đồng ý. An dừng lại để gọi Hòa.
Câu hỏi GV đặt ra: “Khi An muốn nộp đúng hạn, điều gì đang ngăn cản An?” và “Lời nói của Bình thể hiện điều gì mà Bình cho rằng quan trọng hơn việc nộp đúng hạn?”

HS nêu được: An muốn nộp ảnh đúng hạn, còn Hòa chưa đồng ý; Bình cho rằng im lặng không đồng nghĩa với đồng ý, nên việc nộp không thể làm khi chưa có sự đồng ý. Từ đó, HS hình thành nhận định ban đầu: trong cảnh có hai mục tiêu đối lập.

Nêu được khái niệm xung đột kịch; xác định được hai mục tiêu đối lập và giải thích vì sao chúng tạo nên xung đột trong cảnh kịch.

HS đọc mục Bộ công cụ đọc bi kịch, phần “Xung đột kịch” trong sách giáo khoa trang 117.
HS làm Phiếu học tập số 1, phần A, theo nhóm 4 người:

• Câu 1: Hành động mà An định thực hiện là gì?
• Câu 2: Điều gì khiến hành động đó bị dừng lại?
• Câu 3: Hai mục tiêu nào đang đối lập nhau trong cảnh?

Khái niệm: Xung đột kịch là mâu thuẫn giữa các lực lượng, khát vọng hoặc nghĩa vụ thúc đẩy hành động.
Kết quả nhóm: An muốn nộp ảnh nhóm đúng hạn; Hòa chưa đồng ý nên việc nộp không thể được xem là hoàn thành một cách hợp lệ. Hai mục tiêu đối lập là nộp đúng hạn và tôn trọng quyền đồng ý của Hòa.
Kết luận: Xung đột nằm ở chỗ hành động của An (nộp ngay) bị cản bởi nguyên tắc đồng ý mà Bình bảo vệ.

Nêu được khái niệm đối thoại và độc thoại; phân biệt được hai loại lời nhân vật dựa vào việc lời nói có hướng đến đối đáp hay không; giải thích được tác dụng của lời trao đổi trong tình huống.

HS đọc mục “Đối thoại” và “Độc thoại” trong sách trang 117.
Kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm có một khăn chia 2 ô lớn “Đối thoại” và “Độc thoại”, và 1 ô “Ví dụ trong cảnh”.
Câu hỏi nhóm thảo luận:

• Lời Bình nói với An có hướng đến đối đáp không? Vì sao?
• Trong cảnh kịch được tóm tắt, có lời nói nào An tự nói một mình để bộc lộ suy nghĩ không? Nếu chưa đủ dữ kiện thì ghi thành câu hỏi cần tra thêm.
• Lời Bình tạo tình huống gì và bộc lộ điều gì ở Bình?

Khái niệm: Đối thoại là lời trao đổi của nhân vật, tạo tình huống và bộc lộ tính cách. Độc thoại là lời nhân vật bộc lộ suy nghĩ khi không hướng đến đối đáp thông thường.
Kết quả nhóm: Lời Bình nói với An là đối thoại vì hướng đến An, khiến An dừng lại để gọi Hòa; qua đó bộc lộ Bình coi trọng sự đồng ý.
Lưu ý: Ngữ liệu tóm tắt chưa ghi lời độc thoại nào của An, nên không khẳng định có độc thoại trong cảnh; ghi thành câu hỏi: “Nguyên văn cảnh kịch có lời độc thoại nào của An không?”

Nêu được khái niệm bi kịch; nhận biết tình thế lựa chọn gắn với mất mát và giá trị con người trong tình huống, đồng thời biết phân biệt điều đã có và điều chưa đủ căn cứ.

HS đọc mục “Bi kịch” trong sách trang 117.
GV đặt câu hỏi cả lớp:

• An đang phải lựa chọn giữa những giá trị nào?
• Trong ngữ liệu có nêu rõ hậu quả mất mát của việc nộp hoặc không nộp đúng hạn không?

Khái niệm: Bi kịch là tình thế xung đột sâu sắc, gắn với mất mát và những giá trị con người phải lựa chọn.
Kết quả: An phải lựa chọn giữa việc hoàn thành đúng hạn và giữ sự tôn trọng ý kiến của Hòa; đây là tình thế có lựa chọn giữa các giá trị.
Kết luận có căn cứ: Trong ngữ liệu hiện có chưa đủ dữ kiện để khẳng định cảnh này là bi kịch hay có mất mát cụ thể; cần ghi câu hỏi: “Những hậu quả nào xảy ra với An và nhóm nếu nộp hoặc không nộp đúng hạn?”

Củng cố khái niệm xung đột kịch, đối thoại, độc thoại, bi kịch; rèn kĩ năng đối chiếu dữ kiện với khái niệm và sắp xếp các bước lập luận.

Bài tập 1: Ghép khái niệm và nội dung.
Bài tập 2: Chọn đáp án đúng về xung đột trực tiếp trong cảnh kịch.
Bài tập 3: Xét hai nhận định Đ/S.
Bài tập 7: Sắp xếp các thao tác lập luận.
HS làm theo cặp đôi, sau đó kiểm tra trên trang bài học tương tác NeoEdu nếu có thiết bị.

Bài 1: Xung đột kịch – Mâu thuẫn giữa các lực lượng, khát vọng hoặc nghĩa vụ thúc đẩy hành động; Đối thoại – Lời trao đổi của nhân vật, tạo tình huống và bộc lộ tính cách; Độc thoại – Lời nhân vật bộc lộ suy nghĩ khi không hướng đến đối đáp thông thường; Bi kịch – Tình thế xung đột sâu sắc, gắn với mất mát và những giá trị con người phải lựa chọn.
Bài 2: Đáp án A (nộp đúng hạn và tôn trọng quyền đồng ý). Lí do: hai mong muốn tạo cản trở cho hành động nộp; cử chỉ của Bình ngăn tiến trình và buộc An cân nhắc.
Bài 3: a) Đ (cử chỉ đặt ảnh xuống tham gia hành động kịch); b) S (cảnh kịch không bắt buộc kết thúc bi thảm; nhận định này vượt căn cứ).
Bài 7: Xác định An muốn nộp ngay → Nhận diện quyền đồng ý mà Bình bảo vệ → Đọc cử chỉ và lời làm tình thế thay đổi → Giải thích khoảng dừng trước lựa chọn mới của An.

Vận dụng khái niệm vào lập luận có dẫn chứng; phân biệt điều đã được cung cấp với điều chưa đủ căn cứ; viết được lời góp ý ngắn có chi tiết và đề nghị kiểm tra.

Bài tập 4: Dùng khái niệm “Xung đột kịch” để giải thích một dấu hiệu trong tình huống, không chỉ chép định nghĩa.
Bài tập 5: Phân biệt điều được cung cấp và điều chưa đủ căn cứ để kết luận; nêu vì sao cần giữ ranh giới đó.
Bài tập 6: Đặt một câu hỏi trao đổi có dùng khái niệm “Bi kịch”, rồi nêu dữ kiện cần tìm để trả lời.
Bài tập 8: Viết lời góp ý 3 đến 4 câu cho người tin vào nhận định: “Có lời trao đổi là cảnh kịch bắt buộc phải kết thúc bi thảm.”

Thang chấm tham khảo (tổng 1 điểm cho mỗi bài): đáp ứng đúng yêu cầu 0,3 điểm; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3 điểm; lí giải có căn cứ 0,3 điểm; diễn đạt 0,1 điểm. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và được chứng minh.
Bài 4 (gợi ý): Xung đột nằm giữa nộp đúng hạn và tôn trọng sự đồng ý của Hòa; cử chỉ đặt tập ảnh xuống trực tiếp cản hành động nộp.
Bài 5 (gợi ý): Điều được cung cấp là An định nộp khi Hòa chưa đồng ý và Bình nói hết hạn không biến im lặng thành đồng ý; điều chưa đủ căn cứ là kết cục của việc nộp hay không nộp.
Bài 6 (gợi ý): Câu hỏi: “Khoảng dừng trước lựa chọn mới của An có cho thấy An đang đứng trước giá trị nào phải cân nhắc?” Dữ kiện cần tìm: hậu quả cụ thể của việc nộp hoặc không nộp đúng hạn.
Bài 8 (gợi ý): Lời góp ý chỉ ra dữ kiện trong cảnh (Bình nói im lặng không là đồng ý; An dừng lại để gọi Hòa), nhận xét nhận định vượt căn cứ và đề nghị kiểm tra lại toàn văn cảnh kịch trước khi kết luận.

Vận dụng ba khái niệm xung đột kịch, đối thoại, bi kịch để phân tích một tình huống thật, theo trình tự chi tiết, khái niệm, tác dụng.

GV giao nhiệm vụ: Chọn một tình huống trong lớp, trong gia đình hoặc trường học có hai mong muốn trái ngược và một lời trao đổi quan trọng. Viết đoạn văn 8 đến 10 câu theo ba bước:

1. Nêu một chi tiết cụ thể trong tình huống.
2. Dùng một khái niệm (xung đột, đối thoại hoặc bi kịch) để giải thích chi tiết đó.
3. Nêu tác dụng của chi tiết trong việc thúc đẩy hoặc dừng hành động.
   Nếu thiếu thông tin, ghi thành câu hỏi cần tìm hiểu thêm, không tự thêm chi tiết.

Sản phẩm mẫu: “Trong cảnh kịch, khi Bình đặt tập ảnh xuống và nói hết hạn không khiến im lặng thành đồng ý, mâu thuẫn giữa nộp đúng hạn và tôn trọng sự đồng ý được đẩy lên. Đây là xung đột kịch, vì hai mong muốn kéo về hai hướng khác nhau. Cử chỉ và lời nói ấy tạo cản trở cho việc nộp, buộc An phải dừng lại gọi Hòa, góp phần thúc đẩy nhân vật cân nhắc lại lựa chọn.”