Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 121

HS nhận ra trong hội thoại, câu trả lời thường bỏ bớt thành phần đã có trong câu hỏi, từ đó dẫn vào khái niệm câu rút gọn.

GV chiếu ba cặp hỏi đáp: (1) “Ai trực hôm nay?” – “Tổ ba.”; (2) “Em đã ăn sáng chưa?” – “Rồi ạ.”; (3) “Lan làm gì?” – “Đang đọc sách.” GV yêu cầu HS suy nghĩ cá nhân và trả lời các câu hỏi: Câu đáp thiếu những thành phần nào? Em có thể khôi phục lại câu đầy đủ như thế nào?

HS nêu được: “Tổ ba” thiếu vị ngữ “trực hôm nay”, có thể khôi phục thành “Tổ ba trực hôm nay.”; “Rồi ạ” thiếu nội dung đã có trong câu hỏi, khôi phục thành “Em đã ăn sáng rồi.”; “Đang đọc sách.” thiếu chủ ngữ “Lan”, khôi phục thành “Lan đang đọc sách.” Từ đó HS rút ra: câu trả lời có thể bỏ bớt thành phần đã rõ trong câu hỏi.

HS nắm được cách nhận diện câu rút gọn: xác định thành phần được lược, căn cứ ngữ cảnh để khôi phục và so sánh với câu gốc.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc các câu trả lời trong phiếu, xác định thành phần bị lược, khôi phục câu đầy đủ và điền vào bảng. Các câu cần xử lí: “Tổ hai.” (trả lời cho “Ai tưới cây?”); “Đang tưới cây.” (trả lời cho “Lan đang làm gì?”); “Nam.” (trả lời cho “Ai trực?”); “Chưa.” (trả lời cho “Em đã làm xong bài chưa?”). Sau đó nhóm trả lời câu hỏi: Các bước để nhận diện câu rút gọn là gì?

Phiếu học tập số 1 đã điền: “Tổ hai.” – lược vị ngữ “tưới cây” – khôi phục “Tổ hai tưới cây.”; “Đang tưới cây.” – lược chủ ngữ “Lan” – khôi phục “Lan đang tưới cây.”; “Nam.” – lược vị ngữ “trực” – khôi phục “Nam trực.”; “Chưa.” – lược chủ ngữ “em” và vị ngữ “làm xong bài” – khôi phục “Em chưa làm xong bài.” Các bước nhận diện: (1) Hỏi phần nào trong câu được lược; (2) Căn cứ vào câu hỏi và ngữ cảnh để khôi phục; (3) So sánh câu rút gọn với câu khôi phục để thấy rõ tác dụng.

HS giải thích được tác dụng của câu rút gọn và nhận ra khi nào rút gọn làm lời nói cộc lốc, thiếu lịch sự; phân biệt được câu rút gọn với câu đầy đủ ngắn.

GV cho HS đọc hai cách nói: (a) Nói với bạn: “Mang đây!”; (b) Nói với người lớn: “Mang đây!”. Nhóm thảo luận: Câu “Mang đây!” trong hai tình huống khác nhau thế nào? Vì sao câu này có thể cần sửa khi nói với người lớn? Sau đó nhóm xét các câu “Lan đọc.” và “Lan đang đọc sách.”: câu nào là câu rút gọn, câu nào không? Vì sao không phải mọi câu ngắn đều là câu rút gọn?

Rút gọn giúp câu gọn, tránh lặp và thuận tiện trong giao tiếp thân mật. Tuy nhiên, “Mang đây!” nói với người lớn dễ gây cảm giác cộc lốc, thiếu lịch sự; có thể sửa thành “Bác cho cháu xin quyển sách ấy ạ” để rõ đối tượng và quan hệ. “Lan đọc.” là câu đầy đủ ngắn, không lược thành phần nào; câu rút gọn phải lược thành phần có thể khôi phục từ ngữ cảnh. Mọi câu ngắn không nhất thiết là câu rút gọn; cũng có thể là câu đầy đủ ngắn hoặc câu đặc biệt.

HS vận dụng cách nhận diện và khôi phục để làm các bài tập trắc nghiệm, ghép trường hợp và điền khuyết; kiểm tra lại đáp án bằng phương pháp khôi phục câu.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, sau đó làm nhanh các câu tương tác trên trang NeoEdu nếu có điều kiện. Nội dung gồm: (1) Hỏi: “Ai tưới cây?” – Đáp: “Tổ hai.” Câu đáp lược thành phần nào? A. Vị ngữ “tưới cây”; B. Chủ ngữ “tổ hai”; C. Trạng ngữ thời gian; D. Thành phần gọi đáp. (2) Hỏi: “Lan đang làm gì?” – Đáp: “Đang tưới cây.” Câu đáp rút gọn thành phần nào? A. Chủ ngữ “Lan”; B. Vị ngữ “đang tưới cây”; C. Trạng ngữ thời gian; D. Cả chủ ngữ lẫn vị ngữ. (3) Nhận định: “Mọi câu ngắn đều là câu rút gọn.” Đúng hay sai? (4) Ghép: “Đang đọc sách.” trả lời “Lan làm gì?”; “Lan.” trả lời “Ai đọc?”; “Lan đọc.” – chọn cách lí giải phù hợp. (5) Điền khuyết: “Ai trực?” – “Nam.” có thể khôi phục thành “Nam ……” với từ cần điền là vị ngữ.

Đáp án: (1) A – khôi phục “Tổ hai tưới cây.” (2) A – khôi phục “Lan đang tưới cây.”, chủ ngữ “Lan” đã rõ trong câu hỏi. (3) Sai – có thể là câu đầy đủ ngắn hoặc câu đặc biệt. (4) “Đang đọc sách.” trả lời “Lan làm gì?” lược chủ ngữ “Lan”; “Lan.” trả lời “Ai đọc?” lược vị ngữ “đọc”; “Lan đọc.” là câu đầy đủ ngắn, không lược thành phần nào. (5) Khôi phục “Nam trực.”, từ cần điền là “trực”.

HS tạo lập được một cặp hỏi đáp có câu rút gọn, khôi phục được câu đầy đủ và nêu được tác dụng của việc rút gọn trong ngữ cảnh đó.

Cá nhân HS viết một cặp hỏi đáp về hoạt động hằng ngày ở trường hoặc ở nhà, trong đó câu đáp là câu rút gọn. Sau đó, HS khôi phục câu đáp và nêu tác dụng. Ví dụ tham khảo: “Mai làm gì?” – “Đọc ở thư viện.” → khôi phục “Mai đọc ở thư viện.” Tác dụng: tránh lặp tên khi chủ thể đã rõ. Một vài HS đọc to trước lớp; các bạn nhận xét xem câu rút gọn đã đủ rõ nghĩa và phù hợp với đối tượng giao tiếp chưa.

Mỗi HS có một cặp hỏi đáp gồm: câu hỏi; câu đáp rút gọn; câu khôi phục đầy đủ; một câu nêu tác dụng (ví dụ: tránh lặp, gọn lời, và đảm bảo người nghe hiểu rõ chủ thể). Tiêu chí tự đánh giá (thang tham khảo, tổng 1 điểm): đáp ứng đúng yêu cầu 0,3; có ví dụ cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt rõ ràng 0,1.