Giáo án Lơ Xít

Huy động trải nghiệm của HS về tình huống phải lựa chọn giữa tình cảm và trách nhiệm; dẫn dắt vào xung đột của đoạn trích Lơ Xít.

GV nêu tình huống giả định: “Một người yêu nhau nhưng gia đình hai bên mâu thuẫn sâu sắc, và một người phải chịu mất mát lớn do người kia gây ra. Điều gì khiến họ khó nói chuyện với nhau như trước?” HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó GV dẫn vào tóm lược: Rô-đri-gơ và Si-men yêu nhau nhưng bị đặt vào mâu thuẫn danh dự gia đình; Rô-đri-gơ đã giết cha Si-men. Nhiệm vụ: nêu một lí do khiến cuộc trò chuyện trở nên đau đớn.

Mỗi HS viết được một câu trả lời: cuộc đối thoại đau đớn vì cảm tình vẫn còn nhưng bổn phận và mất mát không cho phép nói như chưa có chuyện gì. Từ đó HS xác định vấn đề cần tìm hiểu: xung đột giữa tình yêu, nghĩa vụ và danh dự dẫn đến đau đớn.

Nêu được tóm tắt nội dung đoạn trích và nhận biết thể loại bi kịch; phân biệt dữ kiện được cung cấp với điều có thể suy ra.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc phần tóm lược trong SGK (bản diễn giải riêng, không phải toàn văn) và điền Phiếu học tập số 1 vào ô trung tâm và ô cá nhân. Câu hỏi chính: (1) Các nhân vật và mối quan hệ của họ là gì? (2) Biến cố nào đẩy các nhân vật vào tình thế đau đớn? (3) Văn bản thuộc thể loại nào, vì sao? (4) Điều gì có thể suy ra mà không được nêu trực tiếp?

Bảng hai cột trên Phiếu học tập số 1 gồm: Dữ kiện được cung cấp (Rô-đri-gơ và Si-men yêu nhau; hai người bị đặt vào mâu thuẫn danh dự gia đình; sau biến cố giữa hai người cha, Rô-đri-gơ giết cha Si-men; cuộc đối thoại diễn ra trong tình thế đau đớn) và Điều có thể suy ra (nhân vật phải lựa chọn trong xung đột mà bên nào cũng gắn với điều họ coi trọng). Kết luận: văn bản thuộc thể loại bi kịch (đáp án D trong bài tập số 1).

Phân tích được xung đột nội tâm giữa tình yêu và danh dự/nghĩa vụ; giải thích được vai trò của đối thoại đau đớn và vì sao xung đột không kết thúc khi hai người thừa nhận tình yêu.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2 (kĩ thuật mảnh ghép hoặc trò chơi “ghép thẻ”). Các câu hỏi: (1) Sức căng của đoạn trích nằm ở sự kiện bên ngoài hay ở xung đột nội tâm? Vì sao? (2) Ghép biến cố, xung đột và cách bộc lộ tình thế: “Rô-đri-gơ giết cha Si-men”, “Tình yêu đối diện danh dự”, “Đối thoại đau đớn”. (3) Vì sao xung đột không kết thúc chỉ bằng việc hai nhân vật thừa nhận tình yêu? (4) Phân tích sự đổi giọng, lời gọi và phản ứng của nhân vật: chỉ ra một chi tiết và giải thích tác dụng.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với nội dung chính: Sức căng nằm ở xung đột nội tâm giữa tình yêu và danh dự/nghĩa vụ, không chỉ ở sự kiện bên ngoài. Ghép đúng: Rô-đri-gơ giết cha Si-men – biến cố bên ngoài; Tình yêu đối diện danh dự – xung đột nội tâm; Đối thoại đau đớn – cách bộc lộ tình thế không dễ lựa chọn. Lí giải: mất mát gia đình và nghĩa vụ mà nhân vật cảm nhận vẫn còn, tình yêu không tự xóa hậu quả của hành động. Kết luận: nhân vật không được phán đúng hay sai bằng một câu; cần xem sự đổi giọng và phản ứng để hiểu họ đang giằng xé.

Vận dụng kiến thức về thể loại, biến cố và xung đột để trả lời đúng các câu hỏi trắc nghiệm, ghép nối và đúng sai.

HS làm bài tập số 1, 2, 3 và 6 trong SGK (có thể thực hiện trực tiếp trên trang NeoEdu nếu có thiết bị). Đề: (1) Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện ngắn; B. thơ trữ tình; C. văn bản thông tin; D. bi kịch. (2) Biến cố nào làm cuộc đối thoại giữa hai người yêu nhau trở nên đau đớn? (3) Xét hai nhận định: a) Đối thoại đau đớn được gắn với cách bộc lộ tình thế không dễ lựa chọn; b) Tình yêu và nghĩa vụ trong đoạn trích đã hoàn toàn thống nhất, không còn xung đột. Xác định Đúng/Sai. (6) Ghép chi tiết với vai trò: Rô-đri-gơ giết cha Si-men; Tình yêu đối diện danh dự; Đối thoại đau đớn.

Đáp án: (1) D – bi kịch, vì sức căng nằm ở xung đột nội tâm giữa tình yêu và danh dự. (2) Rô-đri-gơ giết cha Si-men sau biến cố giữa hai người cha; chấm theo thang: nêu đúng ý chính 0,6; chỉ ra dữ kiện hỗ trợ 0,3; diễn đạt rõ 0,1. (3) a) Đúng; b) Sai, vì tình yêu và nghĩa vụ vẫn đối lập, xung đột chưa được giải quyết. (6) Rô-đri-gơ giết cha Si-men – biến cố bên ngoài; Tình yêu đối diện danh dự – xung đột nội tâm; Đối thoại đau đớn – cách bộc lộ tình thế không dễ lựa chọn.

Giải thích được vì sao xung đột không kết thúc khi hai nhân vật thừa nhận tình yêu; giải thích được vai trò của quan hệ tình yêu vẫn tồn tại giữa mất mát.

HS làm bài tập số 4 và số 5 trong SGK, trả lời ngắn trong 2–4 câu. Đề số 4: Vì sao xung đột không kết thúc chỉ bằng việc hai nhân vật thừa nhận tình yêu? Đề số 5: Giải thích vai trò của quan hệ sau trong 2–4 câu: tình yêu vẫn tồn tại giữa mất mát do hành động nhân danh danh dự.

Đáp án mẫu câu 4: Mất mát gia đình và nghĩa vụ mà nhân vật cảm nhận vẫn còn; tình yêu không tự xóa hậu quả của hành động. Thang chấm: đáp ứng đúng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1. Đáp án mẫu câu 5: Quan hệ này cho thấy xung đột không đơn giản là tình cảm bị mất đi, mà là tình yêu vẫn còn, làm cho đau đớn càng sâu, khiến nhân vật không thể coi như chưa có chuyện gì xảy ra. Thang chấm như câu 4.

Giải thích được vì sao quan niệm danh dự trong Lơ Xít thuộc thế giới kịch lịch sử, không cổ vũ trả thù hôm nay; viết được đoạn văn 100–150 chữ phân tích xung đột qua hai chi tiết.

HS thảo luận cặp đôi 3 phút với câu hỏi: “Vì sao quan niệm danh dự trong tác phẩm không có nghĩa là cổ vũ trả thù ngày nay?”. Sau đó HS viết đoạn văn 100–150 chữ về chủ đề “xung đột giữa tình yêu, nghĩa vụ và danh dự dẫn đến đau đớn” qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải; phân tích cách tổ chức hình thức (lời nói, sự đổi giọng, phản ứng), không chỉ kể lại. Bài viết có thể hoàn thành ở nhà.

Mỗi HS nộp một đoạn văn 100–150 chữ có câu chủ đề, hai dẫn chứng từ bản diễn giải (ví dụ: biến cố Rô-đri-gơ giết cha Si-men; cuộc đối thoại đau đớn) và phần lí giải về tác dụng. Ý chính khi trả lời câu hỏi thảo luận: bối cảnh danh dự thuộc thế giới kịch lịch sử; tác phẩm cho thấy sự tàn khốc của một trật tự buộc con người làm tổn thương điều mình yêu quý, không phải chuẩn mực để cổ vũ trả thù.