Giáo án Ôn tập học kì 1 – A. Ôn tập kiến thức

Huy động vốn sống và kinh nghiệm đọc của HS về các dạng nỗi đau (bị hiểu lầm, bị chia cách, bị tổn thương vì khác biệt), từ đó xác định nhiệm vụ ôn tập bốn thể loại đã học trong học kì 1.

GV chiếu ba tình huống ngắn:

• Tình huống 1: Một người vợ bị chồng nghi oan vì lời nói ngây thơ của con nhỏ.
• Tình huống 2: Một người vợ đứng ngóng theo bóng chồng ra trận, nhìn về phía không thể gặp.
• Tình huống 3: Một bạn nhỏ bị bạn bè trêu chọc vì ngoại hình khác lạ.
  GV đặt câu hỏi: “Mỗi tình huống nói về nỗi đau nào?” và “Nỗi đau đó có thể được thể hiện qua thể loại nào đã học?”

• HS gọi tên được ba nỗi đau: bị hiểu lầm, bị chia cách bởi khoảng cách, bị tổn thương vì sự khác biệt.
• HS nêu được ý tương ứng: tình huống 1 gắn với truyện truyền kì (chi tiết kì ảo và cách hiểu sai của nhân vật); tình huống 2 gắn với thơ trữ tình (cảm xúc chờ đợi); tình huống 3 gắn với nghị luận văn học về nhân vật và cách đối xử với khác biệt.
• HS xác định được mục tiêu hai tiết: hệ thống kiến thức bốn thể loại và luyện đọc hiểu, giải thích bằng dẫn chứng.

HS nêu và phân biệt được các khái niệm cốt truyện, chi tiết kì ảo, người kể chuyện, chủ đề, truyện thơ Nôm, lời nhân vật, ngôn ngữ dân tộc và ước lệ; vận dụng để đọc một biểu hiện cụ thể.

Kĩ thuật mảnh ghép theo nhóm 4 người. Mỗi nhóm nhận một bộ thẻ khái niệm và Phiếu học tập số 1 gồm bảng ba cột: khái niệm – định nghĩa – ví dụ minh hoạ.
Nhiệm vụ: nhóm 1 và 2 ôn truyện truyền kì (cốt truyện, chi tiết kì ảo, người kể chuyện, chủ đề); nhóm 3 và 4 ôn truyện thơ Nôm (truyện thơ Nôm, lời nhân vật, ngôn ngữ dân tộc, ước lệ). Mỗi nhóm ghép đúng thẻ và chọn một ví dụ từ văn bản đã học để minh hoạ.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao chi tiết kì ảo không chỉ để gây kì lạ mà còn phục vụ cách nhìn về con người?” và “Ước lệ cần đặt trong ngữ cảnh nào để hiểu đúng?”

Bảng hệ thống khái niệm trên Phiếu học tập số 1, gồm:

• Cốt truyện: chuỗi sự kiện có quan hệ, thường phối hợp đời thường với kì ảo.
• Chi tiết kì ảo: sự kiện vượt quy luật thực tế, phục vụ cách nhìn về con người.
• Người kể chuyện: tiếng nói kể chuyện, không đồng nhất máy móc với tác giả.
• Chủ đề: vấn đề đời sống được soi sáng qua cốt truyện và nhân vật.
• Truyện thơ Nôm: truyện kể bằng thơ tiếng Việt, được sáng tác bằng chữ Nôm.
• Lời nhân vật: lời nói hoặc tâm sự bộc lộ tính cách và mối quan hệ.
• Ngôn ngữ dân tộc: tiếng Việt và các hình thức thơ góp phần lưu giữ kinh nghiệm sống.
• Ước lệ: hình ảnh có tính quy ước, cần đặt trong ngữ cảnh để hiểu.
  Ví dụ minh hoạ tiêu biểu: chi tiết Vũ Nương được cứu ở thủy cung (kì ảo); hình ảnh cái bóng trên vách (ước lệ gắn với câu chuyện cha con).
  Kết luận HS rút ra: chi tiết kì ảo và ước lệ đều phải đọc trong mối quan hệ với toàn bộ cốt truyện hoặc ngữ cảnh.

HS nêu được cấu trúc, vần, nhịp và mạch cảm xúc của thơ song thất lục bát; giải thích được vì sao phải ngắt nhịp theo nghĩa, không máy móc.

Kĩ thuật “Đọc – gạch – nói”, làm việc theo cặp đôi. GV chiếu một đoạn thơ song thất lục bát đã học (GV chọn đoạn có đủ các đơn vị hai dòng thất rồi dòng lục, dòng bát). Mỗi cặp:

1. Đọc diễn cảm hai lần, lần thứ hai ngắt nhịp theo nghĩa.
2. Gạch chân các tiếng hiệp vần, đánh dấu chỗ ngắt nhịp trong từng dòng.
3. Chỉ ra một hình ảnh hoặc âm thanh làm thay đổi mạch cảm xúc của đoạn thơ.
   Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao hai dòng thất đứng trước dòng lục bát có thể tạo cảm giác day dứt hơn?” và “Đọc máy móc theo số tiếng có làm mất ý nghĩa câu thơ không?”

Phiếu ghi chú của mỗi cặp gồm:

• Cấu trúc: một đơn vị cơ bản gồm hai dòng 7 tiếng rồi dòng 6 tiếng, dòng 8 tiếng.
• Vần: các tiếng hiệp vần liên kết dòng thất với dòng lục bát; HS chỉ ra đúng các tiếng hiệp vần của đoạn đã chọn.
• Nhịp: ngắt nhịp theo nghĩa, đọc chậm ở chỗ cần nhấn cảm xúc, không ngắt đều theo số tiếng.
• Mạch cảm xúc: sự vận động tâm trạng qua hình ảnh và lời trữ tình, từ trạng thái mong đợi hoặc lo lắng đến day dứt.
  Kết luận HS rút ra: đọc đúng nhịp là đọc theo nghĩa và cảm xúc; mạch cảm xúc là sự vận động tâm trạng qua các lớp hình ảnh.

HS giải thích được luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng trong nghị luận văn học; nêu được xung đột kịch, đối thoại, độc thoại, bi kịch; phân biệt được tóm tắt với phân tích.

Kĩ thuật sơ đồ tư duy theo cặp đôi. Mỗi cặp vẽ sơ đồ hai nhánh:

• Nhánh 1 (nghị luận văn học): luận đề → luận điểm → lí lẽ → bằng chứng.
• Nhánh 2 (kịch): xung đột kịch → đối thoại, độc thoại → bi kịch.
  Câu hỏi GV đặt ra: “Lí lẽ khác bằng chứng ở điểm nào?”, “Một đoạn chỉ kể lại diễn biến có phải là phân tích không? Vì sao?”, “Vì sao một đoạn đối thoại ngắn vẫn có thể là xung đột kịch?”

Sơ đồ tư duy của cặp đôi, trong đó có:

• Luận đề: vấn đề văn học được bàn luận.
• Luận điểm: ý kiến bộ phận góp phần làm rõ luận đề.
• Lí lẽ: phần giải thích vì sao một nhận định có cơ sở.
• Bằng chứng: chi tiết, lời văn, dữ kiện được chọn để kiểm chứng nhận định.
• Xung đột kịch: mâu thuẫn giữa các lực lượng, khát vọng hoặc nghĩa vụ thúc đẩy hành động.
• Đối thoại: lời trao đổi của nhân vật, tạo tình huống và bộc lộ tính cách.
• Độc thoại: lời nhân vật bộc lộ suy nghĩ khi không hướng đến đối đáp thông thường.
• Bi kịch: tình thế xung đột sâu sắc, gắn với mất mát và nhận thức của nhân vật.
  Kết luận HS rút ra: phân tích phải giải thích cách chi tiết tạo ý nghĩa; tóm tắt chỉ kể lại diễn biến.

HS ghép đúng khái niệm với định nghĩa và dùng định nghĩa để nhận diện một biểu hiện cụ thể trong văn bản đã học.

Trò chơi “Ghép thẻ nhanh” theo cặp đôi, dùng bài tập 1 đến 5 trong phần Bài tập (kèm đáp án). Đề gồm năm nhóm khái niệm:

1. Ghép khái niệm ở bài “Thế giới kì ảo”.
2. Ghép khái niệm ở bài “Những cung bậc tâm trạng”.
3. Ghép khái niệm ở bài “Hồn nước nằm trong tiếng mẹ cha”.
4. Ghép khái niệm ở bài “Khám phá vẻ đẹp văn chương”.
5. Ghép khái niệm ở bài “Đối diện với nỗi đau”.
   Sau khi ghép, mỗi cặp chọn một khái niệm và nêu một biểu hiện cụ thể trong văn bản đã học.
   Câu hỏi GV đặt ra: “Định nghĩa nào giúp em nhận ra lời nói của nhân vật vừa là đối thoại vừa bộc lộ tính cách?”

Đáp án đối chiếu:

1. Cốt truyện – chuỗi sự kiện có quan hệ, thường phối hợp đời thường với kì ảo; Chi tiết kì ảo – sự kiện vượt quy luật thực tế, phục vụ cách nhìn về con người; Người kể chuyện – tiếng nói kể chuyện, không đồng nhất máy móc với tác giả.
2. Cấu trúc – một đơn vị cơ bản gồm hai dòng 7 tiếng rồi dòng 6, dòng 8; Vần – các tiếng hiệp vần tạo liên kết giữa dòng thất và lục bát; Nhịp – cách ngắt, nhấn trong dòng, phải đọc theo nghĩa, không máy móc.
3. Truyện thơ Nôm – truyện kể bằng thơ tiếng Việt, được sáng tác bằng chữ Nôm; Lời nhân vật – lời nói hoặc tâm sự bộc lộ tính cách và mối quan hệ; Ngôn ngữ dân tộc – tiếng Việt và các hình thức thơ góp phần lưu giữ kinh nghiệm sống.
4. Luận đề – vấn đề văn học được bàn luận; Luận điểm – ý kiến bộ phận góp phần làm rõ luận đề; Lí lẽ – phần giải thích vì sao một nhận định có cơ sở.
5. Xung đột kịch – mâu thuẫn giữa các lực lượng, khát vọng hoặc nghĩa vụ thúc đẩy hành động; Đối thoại – lời trao đổi của nhân vật, tạo tình huống và bộc lộ tính cách; Độc thoại – lời nhân vật bộc lộ suy nghĩ khi không hướng đến đối đáp thông thường.

HS đọc hiểu các đoạn văn mới và giải thích vấn đề bằng dẫn chứng, lí lẽ rõ ràng; vận dụng kiến thức bốn thể loại đã ôn.

Làm việc nhóm 4, mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 2 gồm năm đề (bài 6 đến bài 10). Mỗi nhóm giải thích một đề chính, các nhóm còn lại nhận xét. Đề và câu hỏi:

• Đề 6 (truyện truyền kì): Vì sao phần kết không thể được coi là một hạnh phúc trọn vẹn?
• Đề 7 (thơ trữ tình): Vì sao tả khoảng cách địa lí có thể làm nổi bật nỗi nhớ?
• Đề 8 (truyện thơ Nôm): Vì sao lời từ chối đền đáp làm rõ tính cách nhân vật?
• Đề 9 (nghị luận văn học): Vì sao một nhân vật không hoàn hảo vẫn có giá trị giáo dục?
• Đề 10 (kịch): Vì sao tranh luận về tên họ lại là xung đột có ý nghĩa?
  Yêu cầu: trả lời đủ bốn phần gồm đáp ứng yêu cầu, dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể, lí giải có căn cứ, diễn đạt. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và được chứng minh.

Đáp án gợi ý theo nội dung đoạn văn:

• Đề 6: Vũ Nương được cứu ở thủy cung và hiện về trong lễ giải oan nhưng không trở lại đời sống gia đình; nỗi oan chỉ được giải khi nàng đã mất, cái bóng vừa là tình thương vừa là đầu mối bi kịch, nên hạnh phúc không trọn vẹn.
• Đề 7: Khoảng cách ngăn cản gặp gỡ, việc dõi nhìn mà không thấy người đi khiến nỗi nhớ tăng theo từng lớp xa cách; tác phẩm hướng sự chú ý vào nỗi cô đơn của người chờ đợi.
• Đề 8: Lời từ chối đền đáp cho thấy động cơ giúp người là lẽ phải, không tính công hay đòi báo đáp, làm rõ tính cách nghĩa hiệp của Vân Tiên.
• Đề 9: Nhân vật không hoàn hảo giúp người đọc nhận ra tổn thương do sự trêu đùa gây ra, từ đó hiểu người khác sâu sắc hơn; giá trị giáo dục nằm ở cách nhìn nhân vật, không ở sự hoàn hảo.
• Đề 10: Tên họ đại diện cho sự thù địch áp lên cá nhân; tranh luận về tên cho thấy xung đột gia đình – tình yêu hiện lên ngay trong lời đối thoại mà chưa cần giao tranh.
  Cách chấm gợi ý: đáp ứng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1.

HS đối chiếu sản phẩm đã làm (đoạn viết, phiếu đọc, phần nói) với mục tiêu, nhận ra điểm mạnh và ghi một thay đổi cụ thể cho lần làm tiếp theo.

Mỗi HS lấy một đoạn viết, một phiếu đọc và ghi chú phần nói đã làm. Đối chiếu bốn tiêu chí: nội dung có căn cứ, cấu trúc đúng yêu cầu, diễn đạt rõ, nguồn trung thực. Sau đó viết ra một thay đổi cụ thể (ví dụ: thêm một dẫn chứng, tách lí lẽ khỏi bằng chứng, ghi rõ nguồn trích).
Câu hỏi GV đặt ra: “Trong sản phẩm của em, phần nào có căn cứ rõ nhất? Phần nào còn kể lại thay vì phân tích?”

Phiếu tự đánh giá gồm ba mục:

• Tiêu chí đạt: nêu tối thiểu một tiêu chí HS tự tin nhất, kèm một câu hoặc chi tiết minh chứng trong sản phẩm.
• Tiêu chí chưa đạt: nêu một tiêu chí còn yếu và chỉ ra chỗ cụ thể (ví dụ đoạn tóm tắt thay cho phân tích).
• Một thay đổi cụ thể cho lần làm tiếp: ví dụ “Lần sau mỗi luận điểm có một bằng chứng trích từ văn bản, ghi rõ vị trí trích.”