Giáo án Từ Thằng quỷ nhỏ của Nguyễn Nhật Ánh nghĩ về những phẩm chất của một tác phẩm viết cho thiếu nhi

Kết nối trải nghiệm của HS với vấn đề về sự khác biệt và định kiến, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đặt câu hỏi mở: “Khi bị gọi bằng biệt danh liên quan đến ngoại hình, em cảm thấy thế nào? Lời đùa của bạn có thể làm người bị trêu đùa nghĩ gì về bản thân?” HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ cặp đôi. GV dẫn vào bài: đọc bản diễn giải để tìm hiểu vì sao một trò đùa tưởng vô hại lại có thể tạo khoảng cách và tổn thương, và văn học thiếu nhi nên làm gì với sự khác biệt.

Mỗi HS nêu được một cảm nhận cá nhân và một nhận định ban đầu: trò đùa về ngoại hình có thể khiến người bị trêu cảm thấy mình khác biệt, bị xa lánh, từ đó ghi vào vở câu hỏi định hướng: “Văn học thiếu nhi nên đối xử với sự khác biệt như thế nào?”.

Nêu được nội dung chính của bản diễn giải; giải thích được cách bài viết mở rộng từ trường hợp Quỳnh đến quy chuẩn nhìn người và yêu cầu đối với sáng tác cho trẻ em.

HS đọc phần tóm lược và phần phân tích nghệ thuật trong bản diễn giải, hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn. Các nhóm cùng điền bảng hai cột “dữ kiện được cung cấp – điều có thể suy ra” về trường hợp Quỳnh, cách những người xung quanh đối xử với sự khác biệt và tác động của trêu đùa. Sau đó nhóm trả lời: Theo bản diễn giải, mạch lập luận đi từ đâu đến đâu? Vì sao cần “nâng đỡ lí lẽ bằng hành vi, quan hệ trong truyện”?

Bảng hai cột hoàn chỉnh của nhóm. Dự kiến nội dung: Dữ kiện – Quỳnh có ngoại hình khác lạ; những người xung quanh trêu đùa; sự trêu đùa tạo khoảng cách và tổn thương. Điều suy ra – nhân vật bị nhìn qua ngoại hình thì khó được hiểu đúng; cần văn học giúp người đọc nhận ra định kiến và tự điều chỉnh. Mạch lập luận: trường hợp Quỳnh → quy chuẩn nhìn người → yêu cầu đối với sáng tác cho trẻ em. Lí lẽ phải được thể hiện qua hành vi, quan hệ trong truyện thì mới thuyết phục, không chỉ là lời kêu gọi nhân ái.

Nêu được hai yêu cầu đối với văn học thiếu nhi trong bản diễn giải; giải thích được vì sao một nhân vật không hoàn hảo vẫn có giá trị giáo dục.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2: (1) Vì sao bản diễn giải cho rằng không nên chỉ đưa ra nhân vật hoàn hảo hay lặp lại định kiến? (2) Vì sao một nhân vật không hoàn hảo vẫn có giá trị giáo dục? Nhận xét ví dụ: “Nhân vật gần đời sống có thể khiến người đọc nhận ra định kiến và điều chỉnh ứng xử; giá trị không chỉ nằm ở việc nêu gương hoàn hảo.” Sau đó cặp đôi ghép thẻ: mỗi thẻ là một ý trong bản diễn giải, ghép với vai trò tương ứng.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Dự kiến: (1) Nhân vật hoàn hảo hoặc định kiến khiến người đọc khó nhìn thấy sự khác biệt như một phần bình thường của con người; văn học cần giúp người đọc hiểu người khác sâu sắc hơn. (2) Nhân vật gần đời sống giúp người đọc nhận ra định kiến của chính mình và điều chỉnh cách ứng xử, nên giá trị giáo dục không nằm ở sự hoàn hảo. Ghép thẻ: Quỳnh bị nhìn qua ngoại hình – trường hợp cụ thể được phân tích; trêu đùa tạo khoảng cách – cơ chế cần phơi bày; văn học thiếu nhi mở lòng với khác biệt – yêu cầu đối với sáng tác.

Vận dụng kiến thức để trả lời câu hỏi đọc hiểu, ghép ý và nhận xét về nhân vật khác biệt mà không lặp lại chế giễu ngoại hình.

HS làm bốn bài tập theo kĩ thuật trạm (hai trạm trên bàn, một trạm trên học liệu số NeoEdu): (1) Chọn đáp án đúng về thể loại văn bản. (2) Trả lời: Nhân vật nào và cách ứng xử nào là điểm xuất phát để bàn về văn học thiếu nhi? (3) Vì sao một nhân vật không hoàn hảo vẫn có giá trị giáo dục? (4) Viết một nhận xét về Quỳnh không lặp lại sự chế giễu ngoại hình mà vẫn nêu đúng vấn đề của bài. Trạm trên NeoEdu: HS làm các bài tập tương tác để kiểm tra lại đáp án.

Đáp án dự kiến: (1) A. nghị luận văn học. (2) Nhân vật Quỳnh có ngoại hình khác lạ; cách những người xung quanh trêu đùa, đối xử với sự khác biệt. (3) Nhân vật gần đời sống có thể khiến người đọc nhận ra định kiến và điều chỉnh ứng xử; giá trị không chỉ nằm ở việc nêu gương hoàn hảo. (4) Ví dụ: “Quỳnh là một nhân vật đáng suy nghĩ vì câu chuyện cho thấy những lời đùa về ngoại hình có thể làm người khác thấy mình bị đặt ra ngoài; điều đó nhắc chúng ta cần nhìn người bằng sự cảm thông.” Lưu ý: nhận xét không được lặp lại cách gọi biệt danh hay mô tả ngoại hình như một điều đáng cười.

Vận dụng bài học để nhận diện một tình huống trêu đùa trong đời sống và đề xuất cách ứng xử nhân ái; viết đoạn văn ngắn làm rõ chủ đề của bài.

GV nêu tình huống: Trong lớp, một bạn bị gọi biệt danh vì vóc dáng, các bạn cười và xem đó là chuyện đùa vui. HS trả lời: (1) Trò đùa này có thể tạo khoảng cách và tổn thương như thế nào? (2) Em sẽ làm gì để lớp học nhìn bạn bằng sự cảm thông? Về nhà, HS viết đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề “văn học thiếu nhi cần mở lòng với khác biệt thay vì củng cố định kiến” qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải (trường hợp Quỳnh và cách những người xung quanh đối xử).

Mỗi HS nêu được một cách ứng xử cụ thể (ví dụ: không tham gia gọi biệt danh, rủ bạn cùng chơi, nói rõ với bạn là không đùa về ngoại hình). Đoạn văn về nhà đạt yêu cầu: có câu chủ đề, hai chi tiết dẫn chứng từ bản diễn giải, kết nối với chủ đề và không dùng ngôn từ chế giễu.