NeoEdu
Giáo án Ngữ văn 9
Ngữ vănLớp 9Bài 4. Khám phá vẻ đẹp văn chương

Giáo án Tri thức ngữ văn trang 88

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được khái niệm luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng trong bài nghị luận văn học.
  • Giải thích được vai trò của từng thành tố trong việc làm rõ một nhận định về tác phẩm.
  • Vận dụng được quy trình đi từ chi tiết đến khái niệm rồi đến tác dụng để phân tích một đoạn nghị luận ngắn, không chỉ tóm tắt.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: Chủ động đọc đoạn văn mẫu, tự xác định căn cứ và đối chiếu với khung lí thuyết của bài.
  • Giao tiếp và hợp tác: Trao đổi trong nhóm để thống nhất cách xác định từng thành tố; góp ý bạn bằng lời lẽ cụ thể, tôn trọng.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: Biết nhận ra chỗ thiếu căn cứ trong một nhận định và đề xuất cách kiểm tra bằng dữ kiện có trong ngữ liệu.

b) Năng lực đặc thù

  • Năng lực ngôn ngữ (đọc, viết, nói và nghe): Đọc hiểu đoạn nghị luận, nhận diện được luận đề, lí lẽ và bằng chứng; viết được lời góp ý 3–4 câu có dẫn chứng; trình bày ý kiến rõ ràng khi thảo luận.
  • Năng lực văn học: Giải thích được cách chi tiết “không đoàn tụ” tạo nên cảm giác day dứt ở kết thúc truyện, từ đó đọc hiểu và giải thích bằng dẫn chứng phù hợp với yêu cầu cần đạt.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: Hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và các bài luyện tập trong thời gian quy định.
  • Trách nhiệm: Ghi rõ điều đã có trong ngữ liệu và những điều chưa đủ căn cứ, không suy diễn theo cảm tính.
  • Trung thực: Kiểm tra kết luận của bản thân với dữ kiện văn bản, không gán cho đoạn văn điều nó không thể hiện.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi đoạn nghị luận nguyên gốc và sơ đồ bốn thành tố (luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng).
  • Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in cho mỗi nhóm).
  • Đồng hồ bấm giờ.
  • Học liệu số NeoEdu: bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/9/literature/bai-4-tri-thuc-ngu-van-trang-88 (dùng ở hoạt động luyện tập để HS tự kiểm tra đáp án).

2. Học sinh

  • Sách giáo khoa Ngữ văn 9, tập hai, trang 88.
  • Vở ghi, bút, bút dạ.
  • Một tờ giấy A3 hoặc khăn trải bàn nhỏ cho mỗi nhóm (dùng ở hoạt động hình thành kiến thức).
  • Thiết bị có kết nối mạng (nếu có) để làm bài tương tác trên NeoEdu.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Đọc đoạn văn và tìm căn cứ

a) Mục tiêu

Xác định được vấn đề cần giải quyết: nhận ra trong một đoạn nghị luận đâu là nhận định và đâu là chi tiết làm căn cứ.

b) Nội dung

HS đọc thầm đoạn nghị luận: “Truyện không cho nhân vật đoàn tụ sau khi được giải oan. Bởi vậy, sự thừa nhận đến muộn không thể bù lại mọi mất mát. Chính khoảng cách giữa được công nhận và được sống tiếp làm kết thúc còn day dứt.”
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Đoạn văn đang nói về điều gì? (2) Câu nào là nhận định, câu nào đưa ra chi tiết để làm căn cứ? (3) Vì sao em cho rằng chi tiết đó là căn cứ?

c) Sản phẩm

  • Nhận định: kết thúc không đoàn tụ khiến tác phẩm để lại cảm giác day dứt; sự thừa nhận đến muộn không bù lại được mất mát.
  • Chi tiết làm căn cứ: “truyện không cho nhân vật đoàn tụ sau khi được giải oan”.
  • Hai câu sau có nhiệm vụ lí giải ý nghĩa của chi tiết này, chưa phải là chi tiết mới.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu đoạn văn, yêu cầu HS đọc thầm trong 1 phút và gạch chân câu mà HS cho là quan trọng nhất. GV nêu ba câu hỏi gợi mở.

    Học sinh

    HS đọc thầm, gạch chân và chuẩn bị trả lời ba câu hỏi vào vở nháp.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát, gợi ý nhẹ cho HS chưa phân biệt được nhận định với chi tiết (ví dụ: hỏi “Câu này khẳng định điều gì, hay đưa ra điều gì để người đọc kiểm chứng?”).

    Học sinh

    HS làm việc cá nhân, ghi tạm câu trả lời vào vở nháp.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS trình bày; nếu có ý kiến khác nhau, GV yêu cầu lớp đối chiếu lại đoạn văn.

    Học sinh

    HS trả lời, ví dụ: “Nhận định là kết thúc còn day dứt. Căn cứ là việc nhân vật không được đoàn tụ.” Một HS có thể nêu: “Sự thừa nhận đến muộn là nhận định nhỏ hơn, vì nó chỉ nói về một mất mát.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét và dẫn vào bài: “Muốn đọc và viết nghị luận văn học, cần nhận diện được bốn thành tố: luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng. Hôm nay chúng ta làm quen với bộ công cụ này.”

    Học sinh

    HS ghi tên bài và tiêu đề “Bộ công cụ đọc nghị luận văn học” vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Nhận diện bốn thành tố của bộ công cụ

a) Mục tiêu

Nêu được khái niệm luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng; xác định được vai trò của từng thành tố trong đoạn nghị luận mẫu.

b) Nội dung

Hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1, làm việc trong 6 phút.
Nhiệm vụ: (1) Ghép từng khái niệm với nội dung tương ứng. (2) Xác định trong đoạn văn mẫu đâu là luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng. (3) Viết một câu giải thích vì sao em xác định như vậy.
Câu hỏi GV đặt ra: “Luận đề khác luận điểm ở chỗ nào?” và “Lí lẽ khác bằng chứng ở chỗ nào?”

c) Sản phẩm

  • Luận đề: vấn đề văn học được bàn luận. Trong đoạn mẫu: tác dụng day dứt của kết thúc không đoàn tụ sau giải oan.
  • Luận điểm: ý kiến bộ phận góp phần làm rõ luận đề. Trong đoạn mẫu: sự thừa nhận đến muộn không thể bù lại mọi mất mát.
  • Lí lẽ: phần giải thích vì sao một nhận định có cơ sở. Trong đoạn mẫu: hai câu sau lí giải ý nghĩa của chi tiết không đoàn tụ.
  • Bằng chứng: chi tiết, lời văn, dữ kiện được chọn để kiểm chứng nhận định. Trong đoạn mẫu: nhân vật không được đoàn tụ sau khi được giải oan.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1, nêu rõ thời gian 6 phút và yêu cầu mỗi nhóm trải giấy A3 ở giữa bàn, ghi kết quả chung. GV nhắc: cần có ít nhất một câu giải thích cho mỗi thành tố.

    Học sinh

    Nhóm trưởng nhận phiếu, chia việc: một HS đọc to đoạn văn, một HS ghép khái niệm, hai HS còn lại kiểm tra và viết lí do.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỏi nhóm đang lúng túng: “Trong đoạn này, câu nào đang khẳng định, câu nào đang đưa căn cứ?”

    Học sinh

    Các nhóm thảo luận, điền kết quả lên khăn trải bàn. HS có thể đưa ra ý kiến như: “Luận đề là một vấn đề chung, còn luận điểm là một ý nhỏ của vấn đề đó.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời đại diện 2 nhóm trình bày kết quả, các nhóm khác bổ sung hoặc phản biện bằng cách chỉ ra câu trong đoạn văn làm căn cứ.

    Học sinh

    Đại diện nhóm trình bày, ví dụ: “Chúng em xếp chi tiết nhân vật không đoàn tụ làm bằng chứng vì đó là điều có trong văn bản để kiểm chứng nhận định.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chiếu sơ đồ bốn thành tố và chốt: luận đề là vấn đề lớn; luận điểm là ý nhỏ phục vụ luận đề; lí lẽ giải thích vì sao luận điểm có cơ sở; bằng chứng là điều được đưa ra để kiểm chứng. GV yêu cầu HS ghi vào vở phần Ghi nhớ.

    Học sinh

    HS sửa lại phiếu nếu sai, ghi khái niệm và ví dụ minh họa vào vở.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Đi từ chi tiết đến khái niệm rồi đến tác dụng

a) Mục tiêu

Giải thích được mối quan hệ giữa bằng chứng, lí lẽ và nhận định; phân biệt được phân tích với tóm tắt và điều đã có căn cứ với điều chưa đủ căn cứ.

b) Nội dung

HS làm việc cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 theo ba bước: chi tiết → khái niệm → tác dụng.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Chi tiết nào làm căn cứ? (2) Khái niệm nào được rút ra từ chi tiết đó? (3) Chi tiết ấy tạo ra tác dụng gì đối với người đọc? (4) Có điều gì trong đoạn văn chưa đủ căn cứ để kết luận không? Nếu có, ghi thành câu hỏi để tra thêm, không điền bằng tưởng tượng.

c) Sản phẩm

  • Chi tiết: nhân vật không được đoàn tụ sau khi được giải oan.
  • Khái niệm: sự thừa nhận đến muộn và khoảng cách giữa được công nhận với được sống tiếp.
  • Tác dụng: làm kết thúc còn day dứt; sự công nhận không bù lại được mất mát.
  • Điều đã có căn cứ: sự kiện không đoàn tụ và lời lí giải trong hai câu sau.
  • Điều chưa đủ căn cứ: cảm xúc của người đọc từng người, hoặc ý định của tác giả nếu không có dữ kiện trong ngữ liệu; ghi thành câu hỏi để tra thêm.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV hướng dẫn mẫu trên bảng bằng một sơ đồ ba mũi tên: chi tiết → khái niệm → tác dụng. Phát Phiếu học tập số 2 và nêu thời gian 6 phút.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, lắng nghe và quan sát sơ đồ mẫu.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV yêu cầu cặp đôi đổi vai: một bạn đọc chi tiết và đặt câu hỏi, bạn kia trả lời và giải thích. Sau đó đổi vai.

    Học sinh

    Cặp đôi làm việc, ghi lại phần lí giải. HS có thể nói: “Chi tiết không đoàn tụ là căn cứ, hai câu sau giải thích nó khiến kết thúc day dứt.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày; GV đặt thêm câu hỏi: “Nếu chỉ kể lại việc nhân vật được giải oan thì đã là phân tích chưa?”

    Học sinh

    HS trả lời: “Chưa, vì mới tóm tắt sự kiện; phải nói chi tiết ấy tạo ý nghĩa gì.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: phân tích phải giải thích cách chi tiết tạo ra ý nghĩa; không gán cho văn bản điều không được thể hiện. Khi gặp thông tin chưa có trong ngữ liệu, cần ghi thành câu hỏi để tìm thêm.

    Học sinh

    HS ghi nhận và hoàn thiện phiếu.

Hoạt động 3: Luyện tập · 10 phút

Chọn đáp án, đúng sai và sắp xếp thao tác lập luận

a) Mục tiêu

Vận dụng được khái niệm bằng chứng, lí lẽ và quy trình lập luận để trả lời các câu hỏi về đoạn nghị luận mẫu.

b) Nội dung

HS làm bài tập cá nhân trong 5 phút, sau đó đối chiếu theo cặp trong 2 phút. Đề gồm ba bài:

  • Bài 1: Đâu là bằng chứng được đoạn nghị luận sử dụng? A. Nhân vật không đoàn tụ sau giải oan; B. Lời khuyên phải viết bài dài; C. Tên một nhà xuất bản chưa được nêu; D. Số trang của một cuốn sách khác.
  • Bài 2: Xét hai nhận định: a) Bằng chứng phải được nối với nhận định bằng lời lí giải. b) Chỉ đặt tên luận điểm là đủ thay việc phân tích. HS ghi Đ hoặc S.
  • Bài 3: Sắp xếp các thao tác để đi từ dữ kiện tới kết luận có căn cứ: (1) Chọn nhận định về mất mát. (2) Đối chiếu chi tiết không đoàn tụ. (3) Viết lời lí giải quan hệ giữa chi tiết và nhận định. (4) Kiểm tra xem kết luận có vượt bằng chứng không.
    Câu hỏi GV đặt ra sau khi chữa: “Vì sao em chọn đáp án đó?”

c) Sản phẩm

  • Bài 1: A. Nhân vật không đoàn tụ sau giải oan là chi tiết làm căn cứ; hai câu sau lí giải ý nghĩa của nó.
  • Bài 2: a) Đ; b) S. Chỉ nêu tên luận điểm chưa thay thế được việc phân tích cách bằng chứng tạo nghĩa.
  • Bài 3: (2) Đối chiếu chi tiết không đoàn tụ → (1) Chọn nhận định về mất mát → (3) Viết lời lí giải quan hệ giữa chi tiết và nhận định → (4) Kiểm tra xem kết luận có vượt bằng chứng không.
    (Lưu ý: thứ tự đúng theo đề là (1) → (2) → (3) → (4); HS cần nêu được việc chọn nhận định và đối chiếu chi tiết là hai bước đi liền nhau, rồi lí giải và kiểm tra.)
    HS có thể kiểm tra thêm trên học liệu NeoEdu.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu ba bài tập, nêu thời gian làm bài cá nhân 5 phút và yêu cầu HS ghi rõ lí do cho từng đáp án.

    Học sinh

    HS đọc đề, làm bài vào vở và ghi lí do ngắn gọn.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỏi HS đang phân vân ở bài 2: “Nếu chỉ đặt tên luận điểm thì người đọc có thấy được vì sao nhận định đúng không?”

    Học sinh

    HS làm bài, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS chữa từng bài, yêu cầu HS nêu lí do. Nếu có đáp án khác, GV hỏi cả lớp đối chiếu với đoạn văn để kiểm chứng.

    Học sinh

    HS trả lời, ví dụ: “Bài 1 chọn A vì đó là chi tiết có trong đoạn văn; B, C, D không xuất hiện trong ngữ liệu nên không thể là bằng chứng.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án và nhấn mạnh: bằng chứng phải có trong ngữ liệu; nhận định phải được nối với bằng chứng bằng lời lí giải; lập luận đúng là đi từ dữ kiện đến kết luận, không vượt quá dữ kiện. GV hướng dẫn HS kiểm tra lại trên học liệu NeoEdu nếu còn thời gian.

    Học sinh

    HS sửa lại đáp án sai (nếu có), ghi chốt vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Góp ý cho một nhận định chưa đủ lí lẽ

a) Mục tiêu

Vận dụng được bộ công cụ đọc nghị luận văn học để góp ý cho một nhận định chưa có phân tích; viết được lời góp ý 3–4 câu có chi tiết và đề nghị cách kiểm tra.

b) Nội dung

HS đọc nhận định giả định trong một bài viết của bạn: “Chỉ đặt tên luận điểm là đủ thay việc phân tích.” Từ đó, viết lời góp ý 3–4 câu cho người viết, dùng chi tiết trong đoạn nghị luận mẫu và đề nghị một cách kiểm tra cụ thể. Lời góp ý không phán xét con người, chỉ nhận xét về lập luận.
Câu hỏi GV đặt ra: “Em sẽ chỉ ra chỗ thiếu ở đâu? Em sẽ đề nghị bạn làm gì để nhận định có căn cứ?”

c) Sản phẩm

Lời góp ý mẫu (tham khảo):
“Nhận định của bạn có ý đúng: đoạn văn đã nêu đúng luận điểm về mất mát. Tuy nhiên, bạn mới đặt tên luận điểm mà chưa giải thích vì sao chi tiết nhân vật không được đoàn tụ lại làm kết thúc day dứt. Bạn hãy viết thêm một câu nối chi tiết với nhận định, nêu rõ chi tiết đó tạo ra tác dụng gì. Cuối cùng, hãy kiểm tra xem kết luận có vượt quá những gì chi tiết đã cho thấy không.”

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu tình huống và yêu cầu HS viết lời góp ý 3–4 câu vào vở trong 5 phút. Nhắc HS dùng đúng khái niệm luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng.

    Học sinh

    HS đọc tình huống, xác định chỗ thiếu trong nhận định và bắt đầu viết.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát, gợi ý nếu HS chỉ nhận xét chung chung: “Hãy chỉ ra một chi tiết cụ thể trong đoạn văn mà bạn có thể dùng để góp ý.”

    Học sinh

    HS viết, đổi bài cho bạn cùng bàn đọc thử.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS đọc lời góp ý; cả lớp nhận xét xem lời góp ý có chi tiết, có đề nghị cụ thể và giữ thái độ tôn trọng không.

    Học sinh

    HS đọc và nhận xét, ví dụ: “Bạn đã nêu đúng chi tiết không đoàn tụ, nhưng nên đề nghị thêm cách nối chi tiết với nhận định.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét chung và chốt: một ý kiến chỉ trở thành lập luận khi có bằng chứng và lời phân tích nối bằng chứng với nhận định. GV khen những lời góp ý cụ thể, khích lệ HS tiếp tục hoàn thiện.

    Học sinh

    HS ghi vào vở lời góp ý hoàn chỉnh nhất của mình.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Đoạn nghị luận: “Truyện không cho nhân vật đoàn tụ sau khi được giải oan. Bởi vậy, sự thừa nhận đến muộn không thể bù lại mọi mất mát. Chính khoảng cách giữa được công nhận và được sống tiếp làm kết thúc còn day dứt.”

Phần 1. Ghép khái niệm với nội dung:

  • Luận đề
  • Luận điểm
  • Lí lẽ
  • Bằng chứng
    Nội dung cần ghép:
  • Vấn đề văn học được bàn luận.
  • Ý kiến bộ phận góp phần làm rõ luận đề.
  • Phần giải thích vì sao một nhận định có cơ sở.
  • Chi tiết, lời văn, dữ kiện được chọn để kiểm chứng nhận định.

Phần 2. Xác định trong đoạn văn mẫu:

  • Luận đề: ...
  • Luận điểm: ...
  • Lí lẽ: ...
  • Bằng chứng: ...

Phần 3. Viết một câu giải thích vì sao em xác định bằng chứng như vậy: ...

Phiếu học tập số 2

Sơ đồ ba bước: chi tiết → khái niệm → tác dụng.

Bước 1. Chi tiết làm căn cứ: ...
Bước 2. Khái niệm rút ra từ chi tiết: ...
Bước 3. Tác dụng đối với người đọc: ...

Phần 4. Phân loại thông tin:

  • Điều đã có căn cứ trong ngữ liệu: ...
  • Điều chưa đủ căn cứ (ghi thành câu hỏi để tra thêm): ...

Phần 5. Trả lời: Nếu chỉ kể lại việc nhân vật được giải oan thì đã là phân tích chưa? Vì sao?

Hướng dẫn về nhà

  • Đọc lại đoạn nghị luận mẫu và viết ra vở bốn thành tố: luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng, mỗi thành tố kèm một câu giải thích.
  • Chọn một nhận định về một tác phẩm truyện em đã học, tìm một chi tiết làm bằng chứng và viết một đoạn 5–7 câu có lời phân tích nối bằng chứng với nhận định (không chỉ đặt một câu trích).
  • Truy cập học liệu NeoEdu tại neoedu.vn/learn/9/literature/bai-4-tri-thuc-ngu-van-trang-88 để tự kiểm tra lại các bài tập tương tác và ghi lại những nội dung còn băn khoăn để hỏi thầy cô ở tiết sau.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.