Giáo án Người con gái Nam Xương - một bi kịch của con người

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhớ lại diễn biến chính của truyện và nhận ra câu hỏi trung tâm của bài: vì sao bi kịch của Vũ Nương không thể bù đắp hoàn toàn.

HS nhớ lại các sự việc chính: Trương Sinh nghi oan vợ sau lời trẻ nhỏ, Vũ Nương bị nghi oan và tự vẫn, về sau nỗi oan được giải nhưng người đã mất không trở lại. GV nêu câu hỏi: “Đã giải oan rồi, vì sao câu chuyện vẫn để lại nỗi buồn lớn như vậy?”

Câu trả lời dự kiến: Vì giải oan chỉ làm sáng tỏ sự thật, còn cái chết và sự chia lìa đã xảy ra thì không thể quay lại. HS rút ra vấn đề cần giải quyết trong bài: tính không thể bù đắp hoàn toàn của bi kịch Vũ Nương, và cách đọc bi kịch dựa trên một bài nghị luận văn học.

HS nhận biết đâu là nhân vật, sự kiện thuộc truyện của Nguyễn Dữ và đâu là luận đề, lí lẽ thuộc bài nghị luận của Nguyễn Đăng Na; hiểu vai trò của bài bàn luận là gợi một lối đọc có thể kiểm chứng, không thay thế tác phẩm.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Mỗi nhóm đọc phần tóm lược bài nghị luận và điền vào hai cột: “Thuộc văn bản được bàn luận (truyện Nguyễn Dữ)” và “Thuộc bài bàn luận (Nguyễn Đăng Na)”. Sau đó nhóm trả lời câu hỏi: “Vì sao bài nghị luận không thay thế được tác phẩm?”

Kết quả dự kiến trên phiếu:

• Thuộc truyện của Nguyễn Dữ: nhân vật Vũ Nương, Trương Sinh, lời trẻ nhỏ, sự kiện nghi oan, cái chết của Vũ Nương, đoạn kết giải oan.
• Thuộc bài bàn luận của Nguyễn Đăng Na: luận đề tính bi kịch trong số phận Vũ Nương; lí lẽ về nguyên nhân, cách hiểu sai lời trẻ nhỏ, ý nghĩa đoạn kết; nhận định rằng điều tưởng hàn gắn được lại thành mất mát không thể đảo ngược.
  Kiến thức HS rút ra: Nhân vật và sự kiện thuộc truyện; luận đề và lí lẽ thuộc người phê bình. Bài nghị luận là một lối đọc có thể kiểm chứng bằng chính văn bản truyện, nên khi đọc cần đối chiếu với tác phẩm.

HS phân biệt được bằng chứng với lời bình; giải thích được vì sao đoạn kết giải oan nhưng vẫn không xóa được sự chia lìa, từ đó hiểu cách đọc bi kịch của bài nghị luận.

HS làm việc theo cặp đôi kết hợp hoạt động nhóm. Nhiệm vụ 1: Xác định bằng chứng và lời bình trong một đoạn phân tích mẫu do GV cung cấp (chi tiết lời trẻ nhỏ và cách người viết giải thích). Nhiệm vụ 2: Trả lời câu hỏi “Đoạn kết giải oan có làm thay đổi bi kịch không? Vì sao?”. Hai nhóm/cặp đôi làm nhiệm vụ 2 trước, sau đó chia sẻ.

Kiến thức HS rút ra:

• Bằng chứng là chi tiết hoặc lời văn lấy từ truyện; lời bình là phần giải thích ý nghĩa của chi tiết và nối với luận điểm.
• Giải oan là sự việc đã xảy ra, làm sáng tỏ sự thật nhưng không đưa Vũ Nương trở lại. Vì vậy đoạn kết không xóa được sự chia lìa; mất mát là không thể đảo ngược.
• Lí lẽ trọng tâm của bài: “Giải oan không xóa được chia lìa” là điểm tựa của cách đọc bi kịch.

Củng cố kiến thức về thể loại, người viết, bằng chứng và lời bình; luyện kĩ năng nhận định đúng sai, ghép cặp và giải thích ngắn gọn có căn cứ.

HS làm việc cá nhân 5 phút, sau đó cặp đôi đối chiếu đáp án 5 phút, cuối cùng GV chữa nhanh. Các bài tập được lấy từ bài tập đã cho của bài học:

• Bài 1: Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện ngắn; B. thơ trữ tình; C. nghị luận văn học; D. văn bản phỏng vấn.
• Bài 2: Bài nghị luận bàn về tác phẩm của ai và tập trung vào số phận nhân vật nào?
• Bài 3: Xét hai nhận định: a) Giải oan không xóa chia lìa được gắn với điểm tựa của cách đọc bi kịch. b) Nguyễn Đăng Na là người sáng tạo cốt truyện Chuyện người con gái Nam Xương.
• Bài 4: Bằng chứng khác với lời bình ở điểm nào?
• Bài 5: Giải thích vai trò của chi tiết/quan hệ sau trong 2–4 câu: đoạn kết được giải oan nhưng không xóa được sự chia lìa.
• Bài 6: Ghép chi tiết hoặc thành phần với vai trò tương ứng: Nguyễn Dữ; Nguyễn Đăng Na; Giải oan không xóa chia lìa.

Đáp án và yêu cầu:

• Bài 1: C. Bài học thuộc nghị luận văn học.
• Bài 2: Bài nghị luận đọc lại truyện Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ và tập trung vào số phận Vũ Nương.
• Bài 3: a) Đúng. b) Sai, người sáng tạo cốt truyện là Nguyễn Dữ; Nguyễn Đăng Na là người viết bài phê bình.
• Bài 4: Bằng chứng là chi tiết hoặc lời văn lấy từ truyện; lời bình giải thích ý nghĩa của chi tiết và nối với luận điểm.
• Bài 5 (mẫu): Đoạn kết làm sáng tỏ sự oan khuất của Vũ Nương, nên nỗi oan được gỡ bỏ. Tuy nhiên, Vũ Nương đã chết và không thể trở lại gia đình, nên sự chia lìa không được xóa bỏ. Chi tiết này cho thấy điều tưởng có thể hàn gắn đã trở thành mất mát không thể đảo ngược, làm nổi bật tính bi kịch của nhân vật.
• Bài 6: Nguyễn Dữ – tác giả truyện được phân tích; Nguyễn Đăng Na – người viết bài nghị luận; Giải oan không xóa chia lìa – điểm tựa của cách đọc bi kịch.
  Lưu ý: GV yêu cầu HS chỉ dùng dữ kiện đã cung cấp và nêu rõ giới hạn suy luận khi trả lời bài 5.

HS vận dụng cách phân tích có tổ chức để viết đoạn văn 100–150 chữ làm rõ tính không thể bù đắp hoàn toàn của bi kịch Vũ Nương qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải; biết lập chú thích phân biệt tác giả truyện và tác giả bài phê bình.

HS làm việc cá nhân với Phiếu học tập số 2. Yêu cầu: (1) Viết đoạn 100–150 chữ, có câu chủ đề nêu nhận định về tính không thể bù đắp hoàn toàn của bi kịch Vũ Nương; (2) phân tích ít nhất hai chi tiết (ví dụ: lời trẻ nhỏ và đoạn kết giải oan), giải thích chi tiết tạo ý nghĩa gì, không chỉ kể lại; (3) lập hai dòng chú thích: một dòng cho Nguyễn Dữ (tác giả truyện), một dòng cho Nguyễn Đăng Na (tác giả bài phê bình). Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn để góp ý theo tiêu chí. Phần chưa hoàn thành được làm tiếp ở nhà.

Sản phẩm mẫu (tham khảo, HS viết theo cách diễn đạt riêng):
Bi kịch của Vũ Nương không chỉ nằm ở nỗi oan mà ở chỗ điều tưởng có thể hàn gắn lại trở thành mất mát vĩnh viễn. Lời trẻ nhỏ đã bị Trương Sinh hiểu sai, và sự nghi ngờ ấy dẫn đến cái chết của Vũ Nương. Đến đoạn kết, nỗi oan được gỡ bỏ, song người đã khuất không thể trở về; việc giải oan chỉ làm sáng tỏ sự thật mà không khôi phục được gia đình đã mất. Chính sự đối lập giữa việc giải oan và sự chia lìa vĩnh viễn đã làm nên tính không thể bù đắp hoàn toàn của bi kịch Vũ Nương.
Chú thích: Nguyễn Dữ là tác giả truyện Chuyện người con gái Nam Xương. Nguyễn Đăng Na là tác giả bài nghị luận Người con gái Nam Xương - một bi kịch của con người.
Tiêu chí chấm: nhận định đúng yêu cầu 0,3; dùng chi tiết trong ngữ liệu 0,3; lí giải hợp lí 0,3; diễn đạt rõ 0,1.