Giáo án Tự tình (bài 2)

Huy động vốn hiểu biết và cảm xúc ban đầu của HS về hình ảnh đêm khuya, tiếng trống canh và tâm trạng cô đơn; xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài thơ.

GV đặt câu hỏi: “Khi đêm đã khuya mà còn thức một mình, em thường nghĩ đến điều gì? Âm thanh nào trong đêm khiến em cảm nhận rõ hơn sự trôi đi của thời gian?” HS trả lời nhanh bằng một đến hai câu. Sau đó GV nêu nhiệm vụ: đọc bản diễn giải của bài “Tự tình (bài 2)” và trả lời câu hỏi: lời tự tình này chỉ có nỗi buồn hay còn có điều gì khác?

Khoảng 3 đến 5 ý kiến của HS về cảm xúc khi đêm khuya và tiếng trống canh; HS xác định được câu hỏi trọng tâm của tiết học: nỗi buồn có tách khỏi khát vọng sống và ý thức phản kháng hay không.

HS giải thích được vận động cảm xúc của người trữ tình qua ba chặng: cô đơn, phản kháng, nghịch cảnh tình duyên; phân biệt được dữ kiện đã cho với điều có thể suy ra.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (lập bảng hai cột “dữ kiện được cung cấp – điều có thể suy ra”). Các nhiệm vụ:

• Chặng 1: Tiếng trống canh và đêm khuya làm người trữ tình cảm nhận điều gì?
• Chặng 2: Men rượu có làm nguôi nỗi buồn không? Hình ảnh thiên nhiên mạnh mẽ thể hiện điều gì?
• Chặng 3: Lời tự tình trở lại với nghịch cảnh tình duyên có làm mất đi khát vọng sống không?
  GV lưu ý: chỉ ghi điều suy ra khi có dữ kiện trong bản diễn giải làm căn cứ.

Sơ đồ ba chặng vận động cảm xúc: (1) Cô đơn và cảm nhận thời gian, trống canh gợi sự lẻ loi; (2) Sức phản kháng, nội lực không chịu yên, thể hiện qua thiên nhiên mạnh mẽ và men rượu không xóa được buồn tủi; (3) Nghịch cảnh tình duyên cuối bài, hạnh phúc ít ỏi bị chia sẻ nhưng ý thức giá trị và khát vọng sống vẫn được giữ. Kết luận: nỗi buồn không tách khỏi khát vọng sống.

HS phân tích được vai trò của tiếng động ngoài cảnh, động từ mạnh và thế đối trong việc thể hiện sức phản kháng; nhận biết giọng điệu vừa buồn tủi vừa thách thức.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2 (ghép chi tiết với vai trò tương ứng). Các chi tiết cần ghép:

• Tiếng trống canh trong đêm khuya
• Hình ảnh thiên nhiên mang sức vươn, phá
• Hạnh phúc ít ỏi bị chia sẻ cuối bài
  Vai trò cần chọn: cảm nhận thời gian và lẻ loi; nội lực phản kháng; nghịch cảnh tình duyên làm nỗi buồn nhức nhối thêm. Sau đó, nhóm trả lời: “Giọng điệu bài thơ có chỉ là than thân không?”

Bảng ghép đúng: Tiếng trống canh → cảm nhận thời gian và lẻ loi; Sức vươn phá của thiên nhiên → nội lực phản kháng; Hạnh phúc ít ỏi bị chia sẻ → nghịch cảnh tình duyên cuối bài, làm nỗi buồn nhức nhối thêm. Kết luận giọng điệu: vừa buồn tủi vừa thách thức; không nên ép bài thơ thành chỉ than thân hoặc chỉ chiến thắng.

HS vận dụng kiến thức đã học để trả lời đúng các câu hỏi về nội dung, nghệ thuật và cách hiểu bản diễn giải; rèn kĩ năng giải thích có căn cứ.

GV chiếu các bài tập (có thể làm thêm trên trang NeoEdu nếu lớp có điều kiện). HS làm cá nhân trước, sau đó đổi vở kiểm tra chéo theo cặp:

1. Văn bản được học thuộc thể loại nào? A. truyện truyền kì; B. nghị luận xã hội; C. văn bản thông tin; D. thơ thất ngôn bát cú Đường luật.
2. Men rượu có xóa được buồn tủi của người trữ tình không? Vì sao?
3. Xét hai nhận định: a) Hạnh phúc ít ỏi bị chia sẻ được gắn với nghịch cảnh tình duyên cuối bài. b) Những hình ảnh thiên nhiên mạnh mẽ chứng minh nghịch cảnh đã được giải quyết hoàn toàn. Nhận định nào đúng, nhận định nào sai?
4. Giải thích vai trò của quan hệ “thiên nhiên được cảm nhận bằng những chuyển động mạnh giữa tâm trạng cô đơn” trong 2 đến 4 câu.

Đáp án:

1. D (thơ thất ngôn bát cú Đường luật).
2. Không. Buồn tủi vẫn trở lại, đi cùng cô đơn và nghịch cảnh tình duyên; rượu chỉ tạm làm say rồi lại tỉnh.
3. a) Đúng. b) Sai: nghịch cảnh không được giải quyết hoàn toàn; hình ảnh mạnh mẽ cho thấy sức phản kháng, không phải chiến thắng trọn vẹn.
4. Chuyển động mạnh của thiên nhiên đặt cạnh tâm trạng cô đơn làm nổi bật nội lực không chịu yên của người trữ tình; nhờ đó nỗi buồn không chỉ là than thân mà còn chứa sức phản kháng.

HS vận dụng kiến thức để viết đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề, phân tích ít nhất hai chi tiết theo hướng giải thích hình thức, không chỉ kể lại.

GV nêu đề: Viết đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề “khát vọng hạnh phúc và ý thức phản kháng nghịch cảnh” qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải. Trong lớp, HS viết câu mở đoạn và chọn hai chi tiết, sau đó hoàn thiện đoạn văn ở nhà. Gợi ý liên hệ thực tế: trong cuộc sống, khi gặp nghịch cảnh, con người có thể vừa buồn vừa giữ được niềm tin và ý chí vươn lên như thế nào?

Đoạn văn 100–150 chữ có: câu chủ đề nêu đúng trọng tâm; hai chi tiết được phân tích (ví dụ tiếng trống canh và hình ảnh thiên nhiên mạnh mẽ) với giải thích cách chi tiết tạo ý nghĩa; kết đoạn nêu rõ nỗi buồn không tách khỏi khát vọng sống. Đoạn văn cần tránh kết luận đây là lời than thân hoặc chiến thắng hoàn toàn.