Ngữ vănLớp 9Bài 3. Hồn nước nằm trong tiếng mẹ cha

Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 74

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

Nêu được chữ quốc ngữ dùng các chữ cái có nguồn gốc Latin, cùng dấu phụ và dấu thanh để ghi âm tiếng Việt.
Giải thích được chữ quốc ngữ hình thành qua một quá trình từ thế kỉ XVII với đóng góp của người Việt và nhiều giáo sĩ, học giả, không do một cá nhân tạo ra trong một thời điểm.
Nêu được hai lĩnh vực góp phần phổ biến chữ quốc ngữ là giáo dục và báo chí, đồng thời lí giải vai trò của mỗi lĩnh vực.
Phân biệt được mốc hình thành với mốc phổ biến rộng của chữ quốc ngữ và nêu được cách kiểm tra niên đại, nguồn khi đọc tài liệu lịch sử.
Vận dụng được kiến thức để làm bài tập trắc nghiệm, ghép đôi và viết đoạn ngắn về thái độ với di sản chữ Nôm và chữ quốc ngữ.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

Tự chủ và tự học: tự đọc mục bài giảng, tự làm phiếu học tập và đối chiếu đáp án để điều chỉnh cách hiểu của bản thân.
Giao tiếp và hợp tác: trao đổi theo cặp đôi và nhóm khăn trải bàn, trình bày kết quả và nhận xét ý kiến của bạn bằng lời lẽ lịch sự.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: vận dụng kiến thức để giải thích vì sao không quy sự ra đời của chữ quốc ngữ cho một người và cách kiểm tra một tài liệu lịch sử.

b) Năng lực đặc thù

Năng lực ngôn ngữ (đọc, viết, nói và nghe): đọc hiểu thông tin về cấu tạo, quá trình hình thành và phổ biến của chữ quốc ngữ; trình bày ý kiến bằng dẫn chứng cụ thể; viết câu có lí lẽ về thái độ với di sản chữ viết dân tộc.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và các câu hỏi luyện tập trong thời gian quy định.
Trách nhiệm: nêu được ý thức giữ gìn bản Nôm và chữ quốc ngữ như một phần di sản ngôn ngữ của dân tộc.
Trung thực: kiểm tra niên đại và nguồn trước khi khẳng định một thông tin lịch sử; không nhận định chữ quốc ngữ do một người tạo ra trong một ngày.
Yêu nước: trân trọng tiếng Việt và hệ chữ ghi tiếng Việt như tài sản chung của cộng đồng qua quá trình lịch sử lâu dài.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

Sách giáo khoa Ngữ văn 9 (Kết nối tri thức với cuộc sống), trang 74.
Slide hoặc bảng phụ ghi câu ca dao viết bằng chữ quốc ngữ, nội dung ghi nhớ và các câu bài tập 1 đến 5.
Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in sẵn cho mỗi nhóm và mỗi cặp).
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác (neoedu.vn/learn/9/literature/bai-3-thuc-hanh-tieng-viet-trang-74), dùng ở hoạt động 4 để HS tự kiểm tra.

2. Học sinh

Sách giáo khoa Ngữ văn 9, vở ghi, bút, giấy nháp.
Bút dạ và giấy khổ A3 hoặc bảng nhóm để làm khăn trải bàn (nếu có).
Điện thoại hoặc máy tính bảng có kết nối mạng để truy cập học liệu NeoEdu (nếu lớp có điều kiện).

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Tiếng Việt được ghi bằng những loại chữ nào

a) Mục tiêu

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về các loại chữ đã từng ghi tiếng Việt; xác định nhiệm vụ tìm hiểu chữ quốc ngữ.

b) Nội dung

GV chiếu một câu ca dao viết bằng chữ quốc ngữ, nói rằng trước đây tiếng Việt còn được ghi bằng chữ Nôm và chữ Hán. HS trả lời câu hỏi: Chữ quốc ngữ và chữ Nôm khác nhau ở điểm nào? Chúng có điểm nào giống nhau?

c) Sản phẩm

Câu trả lời dự kiến: Chữ quốc ngữ dùng chữ cái có nguồn gốc Latin và dấu, còn chữ Nôm khác chất liệu, không dùng chữ cái Latin. Cả hai đều dùng để ghi tiếng Việt. Kiến thức HS rút ra: nhiệm vụ của bài là tìm hiểu chữ quốc ngữ, hệ chữ ghi âm tiếng Việt và vai trò của nó trong lịch sử.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chiếu câu ca dao bằng chữ quốc ngữ, nêu câu hỏi: Chữ quốc ngữ và chữ Nôm khác nhau ở điểm nào? Chúng có điểm chung nào không?
Học sinh
HS quan sát, suy nghĩ cá nhân trong 1 phút, chuẩn bị ý kiến.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV mời 2 đến 3 HS phát biểu tự do, không chốt đáp án ngay.
Học sinh
HS nêu ý kiến. Dự kiến: 'Chữ quốc ngữ dùng chữ cái Latin, còn chữ Nôm thì không.' 'Cả hai đều ghi được tiếng Việt.'
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV ghi nhanh ý kiến lên bảng thành hai cột: Điểm khác và Điểm giống.
Học sinh
HS nhận xét ý kiến của bạn và bổ sung nếu cần.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nhận xét và chốt: chữ quốc ngữ là hệ chữ ghi âm tiếng Việt bằng chữ cái Latin, dấu phụ và dấu thanh. Bài hôm nay sẽ tìm hiểu cách hình thành, phổ biến và cách sử dụng hệ chữ này.
Học sinh
HS ghi tên bài và nhiệm vụ học tập vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Cấu tạo và quá trình hình thành của chữ quốc ngữ

a) Mục tiêu

HS nêu được cấu tạo của chữ quốc ngữ và quá trình hình thành từ thế kỉ XVII; giải thích được vì sao không quy sự ra đời của hệ chữ cho một cá nhân.

b) Nội dung

HS làm việc theo nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc mục Chữ quốc ngữ trong bài giảng và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi: (1) Chữ quốc ngữ dùng những thành phần nào để ghi âm tiếng Việt? (2) Hệ chữ hình thành từ khi nào và có những đóng góp nào? (3) Vì sao không nên nói chữ quốc ngữ do một người tạo ra trong một ngày?

c) Sản phẩm

Phiếu học tập số 1 hoàn thiện:

Thành phần: chữ cái có nguồn gốc Latin, dấu phụ, dấu thanh.
Thời gian: hình thành qua một quá trình từ thế kỉ XVII.
Người tham gia: người Việt và nhiều giáo sĩ, học giả.
Lí giải: đây là quá trình có nhiều đóng góp và điều chỉnh qua thời gian, nên không thể quy cho một cá nhân.
Kiến thức HS rút ra: chữ quốc ngữ là hệ chữ ghi âm tiếng Việt, hình thành qua quá trình chung của nhiều người.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chia nhóm 4, phát Phiếu học tập số 1, yêu cầu mỗi HS đọc phần Chữ quốc ngữ trong bài giảng trong 3 phút rồi ghi ý chính vào phần của mình trên khăn trải bàn.
Học sinh
HS nhận nhiệm vụ, nhận phiếu, đọc tài liệu và ghi ý cá nhân vào ô của mình trên khăn trải bàn.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, hỗ trợ các nhóm còn lúng túng ở câu hỏi (3) và gợi ý: 'Quá trình kéo dài nhiều năm thì có thể có ai đóng góp?'
Học sinh
HS thảo luận trong nhóm, so sánh ý của các bạn, thống nhất đáp án cho ba câu hỏi. Dự kiến: 'Chữ quốc ngữ dùng chữ cái Latin, dấu phụ và dấu thanh.' 'Hình thành từ thế kỉ XVII với đóng góp của người Việt và giáo sĩ, học giả.' 'Vì đây là quá trình có nhiều người tham gia và điều chỉnh.'
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời đại diện 2 nhóm trình bày kết quả, các nhóm khác bổ sung hoặc phản biện.
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày; các nhóm khác nhận xét và bổ sung ý kiến, ví dụ: 'Nhóm em bổ sung là không nên nói một người tạo ra vì chữ viết cần nhiều người cùng thống nhất.'
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: chữ quốc ngữ dùng chữ cái Latin, dấu phụ và dấu thanh để ghi âm tiếng Việt; hệ chữ hình thành qua một quá trình từ thế kỉ XVII với đóng góp của nhiều người nên không quy cho một cá nhân. Yêu cầu HS ghi phần này vào vở.
Học sinh
HS ghi kết luận vào vở và sửa lại phiếu học tập nếu chưa chính xác.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Phổ biến chữ quốc ngữ và cách tự kiểm tra tài liệu lịch sử

a) Mục tiêu

HS nêu được hai lĩnh vực góp phần phổ biến chữ quốc ngữ; phân biệt mốc hình thành với mốc phổ biến rộng; nêu được cách kiểm tra niên đại và nguồn khi đọc tài liệu lịch sử; nhận thấy giá trị không mất đi của bản Nôm.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Cách dùng và tự kiểm tra cùng ví dụ trong bài giảng, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi: (1) Hai lĩnh vực nào góp phần phổ biến chữ quốc ngữ? (2) Vì sao nhìn chữ viết trong lịch sử sử dụng giúp học đọc mà không làm mất giá trị bản Nôm? (3) Khi gặp một tài liệu cũ, cần kiểm tra những gì?

c) Sản phẩm

Phiếu học tập số 2 hoàn thiện:

Hai lĩnh vực: giáo dục (giúp nhiều người học đọc) và báo chí (đưa chữ viết vào trao đổi thông tin thường xuyên).
Chữ quốc ngữ thuận lợi cho việc học đọc; bản Nôm vẫn là chứng tích lịch sử cần giữ gìn, không bị thay thế về giá trị.
Cần kiểm tra niên đại và nguồn của tài liệu; phân biệt thời điểm chữ quốc ngữ ra đời với thời điểm nó được phổ biến rộng.
Kiến thức HS rút ra: mốc hình thành khác mốc phổ biến rộng, và khi đọc tài liệu lịch sử phải kiểm tra niên đại, nguồn.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV phát Phiếu học tập số 2, nêu yêu cầu: đọc mục Cách dùng và tự kiểm tra và ví dụ, rồi trao đổi theo cặp để trả lời ba câu hỏi trong 5 phút.
Học sinh
HS nhận phiếu, đọc tài liệu và ghi nhanh ý kiến của cả hai người vào phiếu.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV quan sát, gợi ý cặp đôi: 'Báo chí và giáo dục khác nhau ở cách đưa chữ viết đến người đọc như thế nào?'
Học sinh
HS trao đổi, thống nhất ý. Dự kiến: 'Giáo dục giúp nhiều người học đọc.' 'Báo chí đưa chữ viết vào trao đổi thông tin hằng ngày.' 'Kiểm tra năm xuất bản và nơi phát hành.'
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 cặp trình bày; GV yêu cầu một cặp nêu ví dụ về cách kiểm tra niên đại của một tài liệu.
Học sinh
Đại diện cặp trình bày; cặp khác nhận xét. Dự kiến: 'Em kiểm tra năm in trên trang bìa và tên cơ quan phát hành để xác định nguồn.'
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: hai lĩnh vực phổ biến chữ quốc ngữ là giáo dục và báo chí; mốc hình thành khác mốc phổ biến rộng; khi đọc tài liệu lịch sử cần kiểm tra niên đại và nguồn; bản Nôm vẫn có giá trị và cần được giữ gìn.
Học sinh
HS ghi kết luận vào vở, nhận xét tương quan giữa hai mốc thời gian.

Hoạt động 3: Luyện tập · 9 phút

Củng cố qua bài tập trắc nghiệm và ghép đôi

a) Mục tiêu

Củng cố kiến thức về nền chữ cái, điểm chung của chữ Nôm và chữ quốc ngữ, vai trò của dấu thanh; nhận biết được nhận định đúng hoặc sai về quá trình hình thành chữ quốc ngữ.

b) Nội dung

HS làm bài tập 1 đến 5 trong học liệu NeoEdu hoặc chiếu trên slide. Làm cá nhân 4 phút, sau đó đổi vở kiểm tra chéo với bạn cùng bàn trong 2 phút.
Bài 1: Nền chữ cái của chữ quốc ngữ là: A. Latin; B. Hán; C. Nôm; D. chữ số Ả Rập.
Bài 2: Chữ Nôm và quốc ngữ giống nhau ở điểm: A. cùng hình dạng chữ; B. đều có thể ghi tiếng Việt; C. cùng ra đời trong một thời điểm; D. dùng dấu thanh theo cùng một cách.
Bài 3: Nhận định 'Chữ quốc ngữ xuất hiện hoàn chỉnh trong một ngày do một người tạo ra' là đúng hay sai?
Bài 4: Ghép đúng: Dấu thanh; Chữ cái Latin; Bản Nôm với các vai trò tương ứng.
Bài 5: Chữ quốc ngữ dùng dấu để ghi thanh ___ của tiếng Việt.

c) Sản phẩm

Đáp án:

Bài 1: A. Latin. Chữ quốc ngữ được Latin hoá.
Bài 2: B. đều có thể ghi tiếng Việt. Khác chất liệu chữ nhưng cùng ghi tiếng Việt.
Bài 3: Sai. Đó là quá trình có nhiều đóng góp và điều chỉnh.
Bài 4: Dấu thanh – thể hiện thanh điệu; Chữ cái Latin – chất liệu cơ bản của quốc ngữ; Bản Nôm – chứng tích cần bảo tồn.
Bài 5: điệu. Thanh điệu góp phần phân biệt nghĩa.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chiếu bài 1 đến 5 hoặc mở học liệu NeoEdu, nêu thời gian làm bài cá nhân 4 phút.
Học sinh
HS đọc câu hỏi, làm bài cá nhân vào vở.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV nhắc HS đổi vở cho bạn bên cạnh để kiểm tra chéo sau khi làm xong.
Học sinh
HS làm bài, sau đó kiểm tra chéo và ghi chú những chỗ khác đáp án.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV hỏi nhanh từng câu, mời HS trả lời và giải thích lí do; với bài 3 yêu cầu HS giải thích vì sao sai.
Học sinh
HS trả lời. Dự kiến: 'Bài 1 chọn A vì chữ quốc ngữ dùng chữ cái Latin.' 'Bài 3 sai vì chữ quốc ngữ hình thành qua nhiều đóng góp, không xuất hiện trong một ngày.'
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV công bố đáp án, nhấn mạnh vai trò của dấu thanh trong việc phân biệt nghĩa và của chữ Nôm như chứng tích cần bảo tồn.
Học sinh
HS sửa lỗi sai trong vở, ghi nhớ các ý quan trọng.

Hoạt động 4: Vận dụng · 9 phút

Viết về thái độ với di sản chữ viết dân tộc

a) Mục tiêu

Vận dụng kiến thức của bài để giải thích vì sao quốc ngữ không thay thế tiếng Việt và thể hiện thái độ đúng đắn với di sản Nôm và chữ quốc ngữ.

b) Nội dung

HS làm việc cá nhân, viết 3 câu về thái độ với di sản Nôm và chữ quốc ngữ; mỗi câu có lí lẽ hoặc dẫn chứng. Sau đó trả lời câu hỏi: Vì sao không nói dùng quốc ngữ là thay tiếng Việt bằng ngôn ngữ khác?

c) Sản phẩm

Câu trả lời mẫu:

Chữ quốc ngữ giúp em học và giao tiếp bằng tiếng Việt một cách thuận tiện.
Bản Nôm lưu giữ chứng cứ lịch sử và nghệ thuật, em cần trân trọng và tìm hiểu.
Tôn trọng cách viết đang dùng không có nghĩa là bỏ quên di sản.
Giải thích: quốc ngữ là hệ chữ dùng để ghi tiếng Việt; ngôn ngữ được ghi vẫn là tiếng Việt, chỉ thay đổi cách ghi.
Kiến thức HS rút ra: chữ quốc ngữ và bản Nôm đều có giá trị trong các thời kì khác nhau, cần được giữ gìn.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV nêu yêu cầu: viết 3 câu, mỗi câu có một lí lẽ hoặc dẫn chứng; trả lời thêm một câu hỏi về việc quốc ngữ và tiếng Việt. Thời gian 6 phút.
Học sinh
HS đọc yêu cầu, suy nghĩ và viết vào vở.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, kiểm tra và gợi ý HS nêu dẫn chứng cụ thể.
Học sinh
HS viết câu trả lời. Dự kiến: 'Em học đọc bằng chữ quốc ngữ nên thấy nó rất thuận tiện.' 'Bản Nôm là tài liệu quý nên cần được bảo quản.'
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 đến 3 HS đọc bài, các bạn nhận xét về lí lẽ và cách diễn đạt.
Học sinh
HS đọc câu trả lời, lắng nghe và góp ý cho bạn.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nhận xét và chốt: tôn trọng chữ quốc ngữ đang dùng không đồng nghĩa với bỏ quên bản Nôm; quốc ngữ là cách ghi tiếng Việt, không thay đổi ngôn ngữ.
Học sinh
HS hoàn thiện câu trả lời trong vở và ghi nhớ thông điệp của bài.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Hoạt động: Cấu tạo và quá trình hình thành của chữ quốc ngữ
Nhóm: ............... Thành viên: ...............
Nhiệm vụ: Đọc mục Chữ quốc ngữ trong bài giảng, điền vào các ô.

Thành phần của chữ quốc ngữ dùng để ghi âm tiếng Việt: ...............
Thời gian hình thành: ...............
Những người tham gia đóng góp: ...............
Vì sao không nên nói chữ quốc ngữ do một người tạo ra trong một ngày? Trả lời: ...............
Kết luận của nhóm: ...............

Phiếu học tập số 2

Hoạt động: Phổ biến chữ quốc ngữ và cách tự kiểm tra tài liệu lịch sử
Cặp đôi: ............... Thành viên: ...............
Nhiệm vụ: Đọc mục Cách dùng và tự kiểm tra và ví dụ, trả lời các câu hỏi.

Hai lĩnh vực góp phần phổ biến chữ quốc ngữ: ...............
Vì sao chữ viết trong lịch sử giúp học đọc mà không làm mất giá trị bản Nôm? Trả lời: ...............
Khi gặp tài liệu cũ, em cần kiểm tra: ...............
Phân biệt: mốc hình thành là ............... ; mốc phổ biến rộng là ...............

Hướng dẫn về nhà

Hoàn thiện câu trả lời của phần vận dụng vào vở, đọc lại ghi nhớ của bài và học thuộc hai ý: chữ quốc ngữ được hình thành qua quá trình chung; mốc hình thành khác mốc phổ biến.
Tìm một tài liệu cũ viết bằng chữ quốc ngữ trong gia đình hoặc địa phương (ví dụ: sổ ghi chép, báo cũ, văn bằng); ghi lại tên tài liệu, niên đại và nguồn gốc (nếu biết), rồi viết 3 đến 5 câu nêu nhận xét về giá trị của tài liệu đó.
Đọc lại các bài tập 6, 7 và 8 trong bài giảng trên trang NeoEdu, tự chấm bằng thang điểm gợi ý (đáp ứng yêu cầu, dẫn chứng, lí giải, diễn đạt) và ghi lại chỗ cần cải thiện.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.