Giáo án Viết bài văn nghị luận về một vấn đề cần giải quyết (trong đời sống của học sinh hiện nay)

Huy động trải nghiệm học tập của HS về những khó khăn thường gặp và hình thành nhu cầu tìm hiểu cách viết bài nghị luận về một vấn đề cần giải quyết.

GV đưa ra tình huống: “Cuối tuần, bạn A có nhiều bài tập nhưng cứ kéo dài đến tối Chủ nhật mới làm, kết quả là bài nào cũng làm vội.” HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó nêu nhanh một khó khăn học tập của bản thân hoặc bạn bè và trả lời: Vì sao việc đó xảy ra? Điều gì có thể làm để thay đổi?

Danh sách 3–4 khó khăn học tập được ghi trên bảng (ví dụ: trì hoãn bài tập, khó tập trung khi học ở nhà, ôn bài không đều, mất thời gian vì thông báo điện thoại). Kết luận ghi trên bảng: Một vấn đề đáng viết phải là vấn đề người viết có thể tác động, có nguyên nhân cụ thể và có giải pháp kiểm tra được.

Giúp HS xác định đúng yêu cầu của đề, chọn người đọc, phạm vi và thông điệp, đồng thời phân loại được dữ kiện thật và ý kiến của mình.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 với đề “Giảm trì hoãn bài tập bằng kế hoạch vừa sức”. Các câu hỏi:

• Câu 1: Vấn đề cần giải quyết là gì? Có thể tác động ở mức nào (cá nhân, nhóm, lớp)?
• Câu 2: Người đọc/người nghe là ai? Vì sao chọn họ?
• Câu 3: Phạm vi bài viết giới hạn ở đâu (ví dụ: bài tập ở nhà, một tuần học)? Thông điệp chính là gì?
• Câu 4: Lập bảng ghi dữ kiện thật (quan sát, kinh nghiệm có thể kiểm chứng) và ý kiến hoặc sáng tạo của người viết; không ghi số liệu chưa kiểm chứng.

Phiếu học tập số 1 đã điền, cụ thể:

• Vấn đề: Trì hoãn bài tập ở nhà do chưa hiểu yêu cầu, bị thông báo điện thoại làm gián đoạn và đặt mục tiêu quá lớn.
• Người đọc: Bạn cùng lớp và GV chủ nhiệm (phù hợp vì họ có thể cùng thử và hỗ trợ).
• Phạm vi: Bài tập về nhà trong một tuần học.
• Thông điệp: Chia bài khó thành các bước có sản phẩm kiểm tra được thì việc trì hoãn giảm đi.
• Dữ kiện thật: Trải nghiệm trong lớp, quan sát bạn bè; ghi rõ là kinh nghiệm cá nhân, không bịa số liệu.
• Ý kiến của người viết: Lớp nên thử một cách hỗ trợ cụ thể trong tuần tới.

Giúp HS nhận ra cách đoạn mẫu đặt vấn đề, phân tích nguyên nhân đa chiều, đề xuất giải pháp có bước và cách kiểm tra; biết gạch chân trọng tâm và khoanh bằng chứng cụ thể.

HS đọc đoạn mẫu “Việc trì hoãn bài tập không chỉ là chuyện ‘lười’…” trong SGK hoặc trên học liệu NeoEdu. Nhóm thực hiện:

• Gạch chân câu nêu trọng tâm.
• Khoanh các nguyên nhân (chưa hiểu yêu cầu, bị thông báo điện thoại ngắt quãng, đặt mục tiêu quá lớn).
• Khoanh các giải pháp có bước (ghi yêu cầu và thời hạn, chọn bước ngắn, tắt thông báo không cần thiết, kiểm tra cuối ngày, ba mục ưu tiên và khoảng dự phòng).
• Tìm chỗ nối ý giữa đoạn mở và đoạn kết.
  Câu hỏi GV: “Vì sao đoạn mẫu nói giải thích nguyên nhân không có nghĩa bỏ trách nhiệm? Câu nào làm việc đó?”

Bảng ghi của nhóm gồm:

• Trọng tâm: Giảm trì hoãn bằng cách chia bài khó thành các bước có sản phẩm kiểm tra được.
• Nguyên nhân đa chiều: chưa hiểu yêu cầu; bị thông báo điện thoại ngắt quãng; đặt mục tiêu quá lớn.
• Giải pháp có bước: ghi yêu cầu và thời hạn → đánh dấu điều chưa hiểu → chọn một bước ngắn (đọc đề, viết ba dữ kiện) → kiểm tra việc đã làm cuối ngày.
• Cách kiểm tra: sau một tuần, so sánh số việc nộp đúng hạn và mức mệt mỏi; khó kéo dài thì trao đổi với người lớn đáng tin.
• Chi tiết hiệu quả: “chia bài khó thành các bước có sản phẩm kiểm tra được”, vì người đọc thấy ngay cách làm cụ thể, kiểm chứng được.
• Kết luận: Giải quyết trì hoãn là rèn một thói quen có thể thay đổi, không phải cuộc thi xem ai bận nhất.

Hướng dẫn HS đi qua các bước lập kế hoạch viết: xác định trọng tâm, chọn hai hoặc ba ý có quan hệ, tìm dẫn chứng, tạo bản nháp và kiểm tra theo tiêu chí; biết ghi nguồn khi dùng lời người khác.

Cá nhân HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 theo đề “Giảm trì hoãn bài tập bằng kế hoạch vừa sức”:

• Câu 1: Xác định trọng tâm trong một câu.
• Câu 2: Chọn ba ý có quan hệ (nguyên nhân, giải pháp, cách kiểm tra) và ghi dẫn chứng cho từng ý.
• Câu 3: Viết dàn ý ba phần (mở bài nêu vấn đề, thân bài triển khai ba ý, kết bài khẳng định thông điệp).
• Câu 4: Kiểm tra dàn ý theo tiêu chí: đúng yêu cầu; có ý gắn trực tiếp đề; có dẫn chứng cụ thể; có ghi nguồn nếu dùng lời người khác; người đọc hiểu lí do.

Phiếu học tập số 2 đã điền, ví dụ:

• Trọng tâm: Giảm trì hoãn bài tập bằng kế hoạch vừa sức là cách hỗ trợ cụ thể, không chỉ trách bản thân.
• Ý 1: Nguyên nhân đa chiều (chưa hiểu yêu cầu; thông báo ngắt quãng; mục tiêu quá lớn), dẫn chứng: tình huống bạn A.
• Ý 2: Giải pháp có bước (ghi yêu cầu và thời hạn; chọn bước ngắn; tắt thông báo không cần thiết), dẫn chứng: thao tác cụ thể trong tuần.
• Ý 3: Cách kiểm tra (cuối ngày kiểm tra việc đã làm; sau một tuần so sánh số việc nộp đúng hạn), dẫn chứng: bảng tự theo dõi.
• Dàn ý ba phần: mở bài (nêu vấn đề và thông điệp); thân bài (ba ý trên); kết bài (khẳng định việc thay đổi thói quen).
• Kết quả kiểm tra: đạt bốn tiêu chí; ghi chú cần bổ sung nguồn nếu trích lời người khác.

Củng cố khả năng xác định sản phẩm, người tiếp nhận, giới hạn và trình tự làm việc từ chuẩn bị đến hoàn thiện.

Bài tập 1: Với nhiệm vụ “Giảm trì hoãn bài tập bằng kế hoạch vừa sức”, hãy chỉ rõ sản phẩm cần tạo, người tiếp nhận và một giới hạn phải giữ. Không tạo sản phẩm hoàn chỉnh ở câu này.
Bài tập 2: Sắp xếp kế hoạch làm việc từ chuẩn bị đến hoàn thiện: (a) Đọc yêu cầu và xác định người nhận; (b) Lập bảng chất liệu; (c) Tạo bản nháp, kiểm tra ghi yêu cầu và hạn nộp; (d) Xin phản hồi và sửa trước khi chia sẻ.

Bài tập 1, đáp án tham khảo: Sản phẩm: một bài nghị luận ngắn đề xuất giải pháp giảm trì hoãn. Người tiếp nhận: bạn cùng lớp (vì họ có cùng hoàn cảnh học tập). Giới hạn: chỉ nêu ba bước ưu tiên và một khoảng dự phòng, không dùng số liệu chưa kiểm chứng. Thang chấm tham khảo: đúng loại sản phẩm 0,3; người tiếp nhận phù hợp 0,2; giới hạn cụ thể và lí giải 0,4; diễn đạt 0,1. Chấp nhận cách xác định có lí.
Bài tập 2, đáp án: (a) → (b) → (c) → (d). Các bước có thể quay lại khi phát hiện thiếu dữ kiện.

Giúp HS vận dụng kiến thức đã học để lập dàn ý có trọng tâm, ba ý triển khai và dẫn chứng cụ thể.

Bài tập: Lập dàn ý cụ thể cho đề “Giảm trì hoãn bài tập bằng kế hoạch vừa sức”. Nêu trọng tâm và ba ý triển khai. Dàn ý cần có các ý gắn trực tiếp đề, tham khảo cách tổ chức của đoạn mẫu. HS làm việc cặp đôi, sau đó trao đổi với cặp khác.

Dàn ý tham khảo:

• Trọng tâm: Trì hoãn bài tập có nhiều nguyên nhân, cần giải quyết bằng kế hoạch chia nhỏ có kiểm tra.
• Ý 1: Phân tích nguyên nhân đa chiều (chưa hiểu yêu cầu; bị thông báo điện thoại ngắt quãng; đặt mục tiêu quá lớn). Dẫn chứng: tình huống thực tế của lớp.
• Ý 2: Đề xuất giải pháp có bước (ghi yêu cầu và thời hạn; chọn một bước ngắn; tắt thông báo không cần thiết; ba mục ưu tiên và khoảng dự phòng).
• Ý 3: Cách kiểm tra và người hỗ trợ (kiểm tra việc đã làm cuối ngày; sau một tuần so sánh số việc nộp đúng hạn; trao đổi với thầy cô hoặc người lớn đáng tin khi khó kéo dài).
  Thang chấm: đáp ứng đúng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện.

Vận dụng toàn bộ quy trình đã học để lập kế hoạch viết bài nghị luận về một vấn đề thật trong đời sống học sinh, chuẩn bị cho bài viết hoàn chỉnh ở nhà.

HS chọn một vấn đề có thể tác động trong đời sống học sinh (ví dụ: ngủ muộn ảnh hưởng học tập, dùng điện thoại quá nhiều, ôn bài không đều). HS lập nhanh: vấn đề; người đọc; ba dữ kiện thật hoặc trải nghiệm; ba ý triển khai; cách kiểm tra. Sau đó GV nêu tiêu chí cho bài hoàn chỉnh ở nhà: khoảng 400–500 chữ, đúng dạng, có ý nguyên nhân – giải pháp – kiểm tra, diễn đạt mạch lạc, ghi nguồn khi dùng lời người khác.

Phiếu kế hoạch cá nhân gồm: vấn đề đã chọn; người đọc; phạm vi; thông điệp; ba ý triển khai kèm dẫn chứng; cách kiểm tra. Tiêu chí tự đánh giá bài viết ở nhà: đúng dạng và đủ nội dung (0,3); tổ chức và lí lẽ, chi tiết (0,3); diễn đạt, trình bày (0,2); tính độc lập và tiếp thu góp ý (0,2).