Giáo án Tri thức ngữ văn trang 64

Tạo tình huống để HS nhận ra rằng người viết có thể bộc lộ tình cảm gián tiếp, từ đó dẫn vào bài học.

GV nêu tình huống: trong một đoạn thơ kể cuộc gặp mùa xuân, nhân vật không nói thẳng tình cảm mà để lộ qua ánh nhìn và sự lưu luyến. GV đặt câu hỏi: "Khi nhân vật không nói thẳng, người đọc dựa vào đâu để hiểu tình ý của họ?" và "Một hình ảnh quen thuộc trong thơ xưa có thể mang nghĩa quy ước không?"

HS nêu được ít nhất hai căn cứ để hiểu tình ý gián tiếp (ánh nhìn, hành động, hình ảnh, lời kể xen cảm xúc) và nhận ra có những hình ảnh mang tính quy ước. Đây là cơ sở để HS tiếp nhận bốn khái niệm của bài.

Hình thành khái niệm truyện thơ Nôm, phân biệt chữ Nôm với quốc ngữ và nêu vai trò của ngôn ngữ dân tộc.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Truyện thơ Nôm và Ngôn ngữ dân tộc trong Tri thức ngữ văn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. GV đặt câu hỏi: "Truyện thơ Nôm khác gì với văn bản chỉ viết bằng quốc ngữ?", "Chữ Nôm và tiếng Việt có phải hai ngôn ngữ khác nhau không?".

Phiếu học tập số 1 hoàn thành gồm: Truyện thơ Nôm là truyện kể bằng thơ tiếng Việt, được sáng tác bằng chữ Nôm. Chữ Nôm và quốc ngữ là hai cách ghi; phiên âm sang quốc ngữ không nhất thiết đổi ngôn ngữ. Ngôn ngữ dân tộc là tiếng Việt và các hình thức thơ góp phần lưu giữ kinh nghiệm sống.

Hình thành khái niệm lời nhân vật và ước lệ, hiểu vai trò của từng khái niệm trong việc đọc hiểu.

HS làm việc theo nhóm 4, đọc mục Lời nhân vật và Ước lệ, hoàn thành Phiếu học tập số 2. GV đặt câu hỏi: "Lời nhân vật cho ta biết điều gì về con người và quan hệ của họ?", "Vì sao hình ảnh ước lệ cần đặt trong ngữ cảnh mới hiểu đúng?".

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm: Lời nhân vật là lời nói hoặc tâm sự bộc lộ tính cách và mối quan hệ. Ước lệ là hình ảnh có tính quy ước, cần đặt trong ngữ cảnh để hiểu; không nên hiểu hình ảnh ước lệ theo nghĩa đen một cách máy móc.

Củng cố bốn khái niệm qua bài tập ghép đôi và trắc nghiệm, phân biệt ngôn ngữ với hệ chữ.

HS làm bài tập 1 (ghép khái niệm và nội dung), bài tập 2 (chọn nhận xét đúng về ngôn ngữ với hệ chữ) và bài tập 3 (xét hai nhận định). Tình huống dùng chung: "Một đoạn truyện thơ kể cuộc gặp mùa xuân rồi chuyển sang nỗi lưu luyến qua ánh nhìn, không để nhân vật nói thẳng tình ý. Bản gốc được viết bằng chữ Nôm; bản đang đọc là phiên âm quốc ngữ." GV tổ chức trò chơi "Ai nhanh hơn" bằng bảng phụ hoặc bài tương tác trên NeoEdu.

Bài tập 1: Truyện thơ Nôm – truyện kể bằng thơ tiếng Việt, được sáng tác bằng chữ Nôm; Lời nhân vật – lời nói hoặc tâm sự bộc lộ tính cách và mối quan hệ; Ngôn ngữ dân tộc – tiếng Việt và các hình thức thơ góp phần lưu giữ kinh nghiệm sống; Ước lệ – hình ảnh có tính quy ước, cần đặt trong ngữ cảnh để hiểu.
Bài tập 2: Đáp án A (đổi Nôm sang quốc ngữ có thể vẫn giữ tiếng Việt).
Bài tập 3: a) Đúng (cuộc gặp được kể xen với biểu hiện tình cảm); b) Sai (muốn hiểu tình ý phải dựa vào dấu hiệu trong văn bản, không chỉ dựa vào tên tác giả).

Vận dụng bốn khái niệm để đọc một tình huống cụ thể theo trình tự chi tiết, khái niệm, tác dụng; chỉ kết luận trong phạm vi ngữ liệu.

HS làm việc cá nhân rồi chia sẻ cặp đôi. Nhiệm vụ: sắp xếp các thao tác từ dữ kiện đến kết luận: (1) Xác định sự kiện cuộc gặp; (2) Tìm dấu hiệu ánh nhìn và lưu luyến; (3) Phân biệt lời kể sự việc với nét trữ tình; (4) Giải thích tác dụng đan xen kể và bộc lộ cảm xúc. GV đặt câu hỏi: "Nếu chưa có đoạn thơ cụ thể, em cần ghi điều gì thành câu hỏi để tra cứu thêm?"

Trình tự đúng: Xác định sự kiện cuộc gặp → Tìm dấu hiệu ánh nhìn và lưu luyến → Phân biệt lời kể sự việc với nét trữ tình → Giải thích tác dụng đan xen kể và bộc lộ cảm xúc. HS nêu được kết luận có căn cứ: cuộc gặp được kể xen với biểu hiện lưu luyến qua ánh nhìn, cho thấy tự sự đi cùng trữ tình; phần chưa có dữ kiện được ghi thành câu hỏi, không điền bằng tưởng tượng.