NeoEdu
Giáo án Ngữ văn 9
Ngữ vănLớp 9Bài 2. Những cung bậc tâm trạng

Giáo án Thực hành đọc: Nỗi sầu oán của người cung nữ

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được thể loại và thể thơ của đoạn trích Cung oán ngâm khúc: thơ song thất lục bát, lời độc thoại của người cung nữ.
  • Giải thích được sự đối lập giữa vẻ giàu sang của cảnh cung cấm và nỗi cô đơn, uất ức trong tâm trạng người cung nữ.
  • Phân tích được vai trò của nhịp thơ (chỗ kéo dài, chỗ gấp, ngắt) trong việc bộc lộ nỗi oán trách.
  • So sánh được nguyên nhân cô đơn của người cung nữ và người chinh phụ, không đánh đồng hoàn cảnh của hai nhân vật.
  • Vận dụng được tiêu chí đọc hiểu để trình bày một đoạn văn 100–150 chữ về khát vọng hạnh phúc và sự phản kháng trước cảnh bị giam hãm, có dẫn chứng từ bản diễn giải.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: Chủ động đọc bản diễn giải, lập bảng dữ kiện được cung cấp – điều có thể suy ra và tự kiểm tra lại câu trả lời theo đáp án.
  • Giao tiếp và hợp tác: Trao đổi theo cặp đôi, thống nhất ý kiến khi so sánh nhân vật cung nữ với người chinh phụ và trình bày trước lớp.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: Lí giải ý nghĩa nhân đạo của tác phẩm dựa trên hoàn cảnh cụ thể, nêu được cách hiểu mở có căn cứ.

b) Năng lực đặc thù

  • Năng lực ngôn ngữ (đọc, viết, nói và nghe): Đọc hiểu bản diễn giải, nhận biết các chi tiết đối lập; viết đoạn văn 100–150 chữ có tổ chức, có dẫn chứng; nói trình bày kết quả so sánh và nghe, phản hồi ý kiến bạn.
  • Năng lực văn học: Nhận biết đặc trưng thể thơ song thất lục bát, phân tích cách chi tiết cảnh vật và nhịp điệu tạo ý nghĩa về khát vọng hạnh phúc và sự phản kháng của nhân vật trữ tình.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: Đọc kĩ bản diễn giải và hoàn thành đầy đủ các phiếu học tập, bài tập trong giờ.
  • Trung thực: Chỉ dùng dữ kiện đã cung cấp, ghi rõ giới hạn suy luận và không gán cho văn bản điều không được thể hiện.
  • Nhân ái: Thấu hiểu nỗi cô đơn và khát vọng sống của người phụ nữ trong cảnh bị giam hãm, từ đó trân trọng hạnh phúc của con người.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Sách giáo khoa Ngữ văn 9 (tập một), bản diễn giải đoạn trích Cung oán ngâm khúc và văn bản có nguồn để kiểm tra câu chữ.
  • Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi sẵn bảng hai cột (dữ kiện được cung cấp – điều có thể suy ra) và đề bài tập.
  • Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in cho từng cặp đôi).
  • Học liệu số NeoEdu: Trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/9/literature/bai-2-thuc-hanh-doc-noi-sau-oan-cua-nguoi-cung-nu (dùng ở hoạt động luyện tập để HS tự kiểm tra).

2. Học sinh

  • Sách giáo khoa Ngữ văn 9, vở ghi, bút, bút chì màu (đánh dấu từ ngữ đối lập).
  • Giấy nháp để ghi nhanh câu trả lời khi thảo luận cặp đôi.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Khởi động: Sống trong nhung lụa có đủ hạnh phúc?

a) Mục tiêu

Huy động trải nghiệm của HS về cảm giác cô đơn khi ở giữa điều kiện vật chất đầy đủ; dẫn dắt vào vấn đề: vẻ giàu sang có che giấu được sự giam hãm không.

b) Nội dung

GV nêu câu hỏi: “Nếu được sống trong nơi lộng lẫy, đầy đủ tiện nghi nhưng không có người thân, không được tự do và không được ai quan tâm, em có cảm thấy hạnh phúc không? Vì sao?”. HS trả lời nhanh, sau đó nêu nhiệm vụ của tiết học: đọc bản diễn giải đoạn trích Cung oán ngâm khúc để tìm sự đối lập giữa cảnh ngoài và tâm trạng người cung nữ.

c) Sản phẩm

HS nêu được ý kiến ban đầu: vật chất đầy đủ chưa chắc mang lại hạnh phúc, vì hạnh phúc còn cần tình cảm, tự do và sự quan tâm. Từ đó xác định được vấn đề của bài: vẻ giàu sang của cung cấm có thể che giấu nỗi cô đơn và sự giam hãm của người cung nữ.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu câu hỏi khởi động, yêu cầu HS suy nghĩ trong 30 giây rồi giơ tay phát biểu. GV nêu rõ mục tiêu tiết học: đọc hiểu, phân tích sự đối lập và viết đoạn văn ngắn.

    Học sinh

    HS lắng nghe câu hỏi, suy nghĩ và ghi nhanh một ý kiến cá nhân vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV gợi ý để HS liên hệ với hoàn cảnh nhân vật: “Điều gì có thể khiến một người sống giữa vinh hoa vẫn thấy trống vắng?”.

    Học sinh

    HS suy nghĩ và trao đổi nhanh với bạn bên cạnh. Dự kiến HS trả lời: “Dù đủ đầy vật chất nhưng thiếu tình thương và tự do thì vẫn buồn”; “Sống mà không được ai quan tâm thì cũng như bị bỏ quên”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS phát biểu, ghi nhanh các ý chính lên bảng.

    Học sinh

    Đại diện 2–3 HS trình bày ý kiến. Dự kiến: “Giàu sang không bù được tình cảm”; “Tuổi trẻ bị bỏ phí thì rất đáng buồn”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét, dẫn vào bài: “Người cung nữ trong đoạn trích cũng sống giữa chốn cung cấm lộng lẫy nhưng vẫn cô đơn, uất ức. Chúng ta sẽ tìm hiểu cách tác phẩm thể hiện điều đó.” GV ghi tên bài và nhiệm vụ chính lên bảng.

    Học sinh

    HS ghi tên bài, nhiệm vụ học tập vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Đối lập giữa cảnh cung cấm và tâm trạng người cung nữ

a) Mục tiêu

HS giải thích được sự đối lập giữa vẻ giàu sang bên ngoài và nỗi cô đơn, uất ức bên trong; nhận biết lời độc thoại bộc lộ đời sống nội tâm và khát vọng sống của nhân vật.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc bản diễn giải trong SGK và điền bảng hai cột: “Dữ kiện được cung cấp” và “Điều có thể suy ra”. Các câu hỏi gợi ý:

  • Cảnh cung cấm được miêu tả với những đặc điểm nào? Vì sao vẻ sang trọng ấy không đem lại hạnh phúc?
  • Cảm nhận về tuổi xuân và thời gian bị bỏ phí khiến nỗi buồn của nhân vật thay đổi như thế nào?
  • Lời độc thoại cho thấy người cung nữ là người như thế nào? Vì sao không thể coi nhân vật chỉ là hình ảnh trang trí?
  • Sự phản kháng của nhân vật được thể hiện qua những dấu hiệu nào?

c) Sản phẩm

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh với nội dung chính như sau:

  • Dữ kiện: cung cấm sang trọng; tuổi xuân bị bỏ phí; lời độc thoại bộc lộ nỗi buồn và sự oán trách.
  • Suy ra: vẻ giàu sang che giấu sự giam hãm và cô đơn; nỗi buồn gắn với sự tự ý thức về giá trị bản thân; nhân vật có khát vọng sống và phản kháng trước cảnh bị giam hãm.
    Kiến thức HS rút ra: Đoạn trích thể hiện sự đối lập giữa cảnh ngoài sang trọng và tâm trạng cô đơn, uất ức, qua đó làm nổi bật khát vọng hạnh phúc của người cung nữ.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1, giải thích cách lập bảng hai cột: cột trái ghi dữ kiện có trong bản diễn giải, cột phải ghi điều có thể suy ra. GV nhắc HS ghi rõ giới hạn suy luận, không suy diễn vượt quá văn bản.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc lại đoạn diễn giải và xác định nhiệm vụ của cặp đôi.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỗ trợ các cặp còn lúng túng bằng câu hỏi gợi mở, ví dụ: “Vẻ đẹp của cung cấm có làm nhân vật vui không?”.

    Học sinh

    HS trao đổi, điền bảng. Dự kiến: cột dữ kiện ghi “cung cấm sang trọng”, “tuổi xuân bị bỏ phí”; cột suy ra ghi “vẻ đẹp bên ngoài không làm nguôi nỗi cô đơn”, “nhân vật có ý thức về giá trị bản thân nên buồn tủi, oán trách”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp đôi trình bày kết quả, các cặp khác nhận xét và bổ sung.

    Học sinh

    Đại diện cặp đôi trình bày bảng. Dự kiến: “Cảnh cung cấm lộng lẫy nhưng nhân vật vẫn cô đơn vì không có hạnh phúc đích thực”; “Lời độc thoại cho thấy nhân vật có khát vọng sống, biết tiếc tuổi xuân”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: đối lập giữa cảnh ngoài và tâm trạng là chìa khóa đọc hiểu đoạn trích; chi tiết cung cấm sang trọng được đặt cạnh tuổi xuân bị bỏ phí để làm nổi bật nỗi cô đơn. GV nhấn mạnh: không đồng nhất người cung nữ với mọi phụ nữ thời xưa, phải dựa vào hoàn cảnh cụ thể của nhân vật trong đoạn trích.

    Học sinh

    HS hoàn thiện Phiếu học tập số 1 và ghi kiến thức chốt vào vở.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 8 phút

Nhịp thơ và so sánh với người chinh phụ

a) Mục tiêu

HS nhận biết vai trò của nhịp thơ song thất lục bát trong việc bộc lộ oán trách; so sánh được nguyên nhân cô đơn của người cung nữ và người chinh phụ mà không đánh đồng hoàn cảnh.

b) Nội dung

HS đọc lại các đoạn có nhịp kéo dài và chỗ gấp, ngắt trong bản diễn giải, trả lời hai nhiệm vụ:

  • Nhịp thơ chỗ kéo dài và chỗ gấp, ngắt tạo cảm giác gì khi nhân vật bộc lộ oán trách?
  • So sánh nguyên nhân cô đơn của người chinh phụ và người cung nữ theo các tiêu chí: người vắng mặt, nguyên nhân, cảm xúc chủ đạo. Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2 (phần a).

c) Sản phẩm

Kết luận HS rút ra:

  • Nhịp song thất lục bát phù hợp với lời ngâm kéo dài; chỗ gấp, ngắt làm lộ rõ nỗi uất ức và oán trách.
  • Người chinh phụ cô đơn vì chồng đi trận; người cung nữ cô đơn vì bị bỏ quên trong cung cấm. Cả hai đều khao khát hạnh phúc nhưng hoàn cảnh khác nhau.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu hai nhiệm vụ lên màn hình, yêu cầu HS làm việc cá nhân 2 phút rồi trao đổi với bạn cùng bàn.

    Học sinh

    HS đọc lại bản diễn giải, tìm các chỗ có nhịp gấp, ngắt và ghi chú vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV gợi ý: “Hãy đọc to một câu có nhịp gấp và cảm nhận khác biệt so với câu có nhịp kéo dài.”

    Học sinh

    HS đọc thầm, trao đổi cặp đôi và hoàn thành phần a của Phiếu học tập số 2. Dự kiến: nhịp gấp tạo cảm giác dồn nén, bức bối; nhịp kéo dài thể hiện nỗi buồn triền miên.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS trình bày, yêu cầu các bạn khác nhận xét về mức độ chính xác của so sánh.

    Học sinh

    HS trình bày. Dự kiến: “Người chinh phụ chờ đợi người chồng đi chiến trận; người cung nữ bị bỏ quên, không có ngày trở lại”; “Cả hai đều cô đơn nhưng nguyên nhân khác nhau”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: nhịp điệu là phương tiện nghệ thuật bộc lộ cảm xúc; khi so sánh hai nhân vật, cần nêu rõ nguyên nhân khác nhau để tránh đánh đồng. GV nhắc lại mục tiêu về sự phản kháng trước cảnh bị giam hãm.

    Học sinh

    HS ghi kết luận vào vở và hoàn thiện phần a của phiếu.

Hoạt động 3: Luyện tập · 12 phút

Luyện tập đọc hiểu theo đề và đáp án

a) Mục tiêu

HS vận dụng kiến thức vừa học để làm bài tập trắc nghiệm, đúng – sai và trả lời câu hỏi ngắn; tự kiểm tra kết quả.

b) Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 2 (phần b), gồm bốn câu sau:
Câu 1: Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. thơ song thất lục bát; B. truyện truyền kì; C. nghị luận xã hội; D. văn bản thông tin.
Câu 2: Không gian sang trọng có mang lại hạnh phúc cho người cung nữ không? Vì sao?
Câu 3: Xét hai nhận định: a) Lời độc thoại được gắn với cách bộc lộ đời sống nội tâm. b) Giàu sang bên ngoài xóa hết mọi khát vọng sống của người cung nữ. Nhận định nào đúng, nhận định nào sai?
Câu 4: So sánh nguyên nhân cô đơn của người chinh phụ và người cung nữ.

c) Sản phẩm

Đáp án và kết quả dự kiến:
Câu 1: A. Tác phẩm thuộc thể thơ song thất lục bát, là lời ngâm kéo dài của người cung nữ.
Câu 2: Không. Tuổi xuân bị bỏ phí nên vẻ giàu sang không bù được nỗi cô đơn, buồn tủi của nhân vật.
Câu 3: a) Đúng. b) Sai, vì sự giàu sang không xóa được khát vọng sống; nhân vật vẫn oán trách và khao khát hạnh phúc.
Câu 4: Người chinh phụ cô đơn vì chồng đi trận; người cung nữ cô đơn vì bị bỏ quên trong cung cấm. Cả hai khao khát hạnh phúc nhưng hoàn cảnh khác nhau.
HS tự chấm bằng đáp án trên hoặc kiểm tra trên trang bài tập tương tác NeoEdu.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu đề bốn câu, nêu thời gian làm bài 6 phút, yêu cầu HS làm cá nhân trước rồi đối chiếu với bạn cùng cặp.

    Học sinh

    HS đọc đề, làm bài cá nhân vào Phiếu học tập số 2.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi kiểm tra, nhắc HS dựa vào dữ kiện trong bản diễn giải, không suy đoán ngoài văn bản.

    Học sinh

    HS làm bài, đối chiếu cặp đôi. Dự kiến HS trả lời đúng câu 1 (A); câu 2 (không); câu 3 (a đúng, b sai); câu 4 (khác nhau về nguyên nhân).

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời HS trả lời từng câu, chiếu đáp án, hoặc hướng dẫn HS kiểm tra trên NeoEdu nếu có thời gian.

    Học sinh

    HS báo kết quả, giải thích lí do. Các HS khác nhận xét, chỉnh sửa nếu chưa đầy đủ.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét chung, nhấn mạnh lỗi thường gặp: đồng nhất tóm tắt với phân tích, gán cho văn bản điều không được thể hiện. Nhắc HS phân tích phải giải thích cách chi tiết tạo ý nghĩa.

    Học sinh

    HS sửa lỗi (nếu có) và ghi nhớ cách lập luận có căn cứ.

Hoạt động 4: Vận dụng · 8 phút

Viết đoạn văn về khát vọng hạnh phúc và sự phản kháng

a) Mục tiêu

HS vận dụng kiến thức đọc hiểu để viết đoạn văn 100–150 chữ, phân tích có tổ chức về chủ đề khát vọng hạnh phúc và sự phản kháng trước cảnh bị giam hãm qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải.

b) Nội dung

HS viết một đoạn văn 100–150 chữ trả lời câu hỏi: “Qua bản diễn giải, em hiểu thế nào về khát vọng hạnh phúc và sự phản kháng trước cảnh bị giam hãm của người cung nữ?” Yêu cầu: dùng ít nhất hai chi tiết (ví dụ: cung cấm sang trọng, tuổi xuân bị bỏ phí, lời độc thoại); giải thích cách chi tiết tạo ý nghĩa; không chỉ kể lại nội dung. Đoạn văn có thể hoàn thành tại lớp hoặc giao về nhà.

c) Sản phẩm

Đoạn văn 100–150 chữ có câu chủ đề nêu rõ chủ đề; có ít nhất hai chi tiết được phân tích (ví dụ: “Cung cấm sang trọng nhưng nhân vật vẫn cô đơn, cho thấy vẻ đẹp bên ngoài không đáp ứng khát vọng hạnh phúc”; “Lời độc thoại bộc lộ nỗi tiếc tuổi xuân và sự oán trách, thể hiện ý thức phản kháng trước cảnh bị giam hãm”); có câu kết khái quát ý nghĩa nhân đạo dựa trên hoàn cảnh cụ thể của nhân vật.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu yêu cầu viết, hướng dẫn cấu trúc đoạn: câu chủ đề, hai chi tiết kèm phân tích, câu kết. GV nhắc đếm số chữ.

    Học sinh

    HS ghi yêu cầu vào vở, lựa chọn hai chi tiết phù hợp.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV cho HS viết 5 phút tại lớp; sau đó HS đổi bài cho bạn cùng bàn để góp ý theo tiêu chí chủ đề, dẫn chứng, lập luận, diễn đạt.

    Học sinh

    HS viết đoạn văn, đọc lại và góp ý cho bạn. Dự kiến HS chọn chi tiết: “cung cấm sang trọng” và “tuổi xuân bị bỏ phí”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS đọc đoạn văn, nhận xét về cách phân tích và độ rõ ràng của lập luận.

    Học sinh

    Đại diện 2–3 HS đọc đoạn văn; các bạn nhận xét về dẫn chứng và cách giải thích.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: đoạn văn tốt là đoạn có chủ đề rõ, dẫn chứng đúng văn bản và giải thích được ý nghĩa; nhắc HS hoàn thiện bài về nhà nếu chưa xong.

    Học sinh

    HS chỉnh sửa đoạn văn và hoàn thiện theo góp ý.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhiệm vụ: Đọc bản diễn giải đoạn trích Cung oán ngâm khúc, điền bảng hai cột sau.

  • Cột 1: Dữ kiện được cung cấp (ghi chi tiết có trong bản diễn giải).
  • Cột 2: Điều có thể suy ra (ghi rõ giới hạn suy luận).
    Câu hỏi gợi ý:
  • Cảnh cung cấm được miêu tả với những đặc điểm nào? Vì sao vẻ sang trọng không đem lại hạnh phúc?
  • Cảm nhận về tuổi xuân và thời gian bị bỏ phí khiến nỗi buồn thay đổi như thế nào?
  • Lời độc thoại cho thấy người cung nữ có khát vọng sống và sự phản kháng ở những điểm nào?
    Kết luận cần hoàn thành: Đoạn trích thể hiện sự đối lập giữa cảnh ngoài sang trọng và tâm trạng cô đơn, uất ức; qua đó làm nổi bật khát vọng hạnh phúc của người cung nữ.

Phiếu học tập số 2

Phần a: Nhịp thơ và so sánh nhân vật

  • Nhịp kéo dài tạo cảm giác gì? Nhịp gấp, ngắt bộc lộ điều gì khi nhân vật oán trách?
  • So sánh người chinh phụ và người cung nữ theo các tiêu chí: người vắng mặt, nguyên nhân cô đơn, cảm xúc chủ đạo.
    Phần b: Bài tập đọc hiểu
    Câu 1: Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. thơ song thất lục bát; B. truyện truyền kì; C. nghị luận xã hội; D. văn bản thông tin.
    Câu 2: Không gian sang trọng có mang lại hạnh phúc cho người cung nữ không? Vì sao?
    Câu 3: Xét hai nhận định: a) Lời độc thoại được gắn với cách bộc lộ đời sống nội tâm. b) Giàu sang bên ngoài xóa hết mọi khát vọng sống của người cung nữ. Nhận định nào đúng, nhận định nào sai?
    Câu 4: So sánh nguyên nhân cô đơn của người chinh phụ và người cung nữ (2–4 câu, nêu dẫn chứng từ văn bản).

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thiện đoạn văn 100–150 chữ về khát vọng hạnh phúc và sự phản kháng trước cảnh bị giam hãm của người cung nữ; đoạn văn cần có ít nhất hai chi tiết được phân tích.
  • Đọc lại bản diễn giải và hoàn thành Phiếu học tập số 1, ghi rõ phần dữ kiện và phần điều suy ra.
  • Truy cập trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/9/literature/bai-2-thuc-hanh-doc-noi-sau-oan-cua-nguoi-cung-nu) để làm thêm bài tập tương tác và tự kiểm tra.
  • Lưu ý: Khi trả lời, chỉ dùng dữ kiện đã cung cấp, đối chiếu với văn bản có nguồn trong SGK khi cần kiểm tra câu chữ, không đồng nhất người cung nữ với mọi phụ nữ thời xưa.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.