Giáo án Củng cố, mở rộng trang 59

Xác định vấn đề ôn tập: nhận diện cảm xúc chủ đạo và điểm chung của ba văn bản đã học trong bài 2.

HS nhìn lại tên ba văn bản “Nỗi niềm chinh phụ”, “Tiếng đàn mưa”, “Một thể thơ độc đáo của người Việt”, chọn một từ khoá chỉ cảm xúc hoặc đặc điểm cho mỗi văn bản và đặt một câu hỏi về điều các em còn băn khoăn.

Ba từ khoá: nỗi cô đơn và nỗi nhớ (Nỗi niềm chinh phụ); nỗi nhớ quê được đánh thức (Tiếng đàn mưa); giá trị và bản sắc của thể thơ (Một thể thơ độc đáo của người Việt). Một câu hỏi cần giải đáp trong tiết học.

Hệ thống hoá kiến thức về cấu trúc thể song thất lục bát và mạch cảm xúc trong “Nỗi niềm chinh phụ”; giải thích được vì sao hình thức thơ góp phần thể hiện tâm trạng.

Nhóm 1–3 HS dùng khăn trải bàn, trả lời Phiếu học tập số 1, mục A. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Đoạn trích có những câu nào theo cấu trúc hai câu thất rồi cặp lục bát? (2) Mạch cảm xúc của người chinh phụ đi từ đâu đến đâu? (3) Nhịp câu thất và nhịp câu lục bát khác nhau thế nào và gợi cảm xúc gì?

Sơ đồ nhóm gồm ba phần: (a) Cấu trúc: hai câu thất liền nhau rồi cặp lục bát, lặp lại theo từng đoạn. (b) Mạch cảm xúc: nỗi cô đơn của người vợ chờ đợi → nỗi nhớ người đi, tăng theo khoảng cách → khát vọng sum họp. (c) Kiến thức rút ra: nhịp câu thất thường dồn nén, còn cặp lục bát mềm và ngân hơn, nên cấu trúc thơ góp phần diễn tả mạch cảm xúc từ đau đớn đến mong ngóng.

Theo dõi sự chuyển từ ngoại cảnh vào nội tâm trong “Tiếng đàn mưa”; giải thích được vì sao tiếng mưa đánh thức nỗi nhớ quê của khách tha hương.

Cả lớp cùng trả lời Phiếu học tập số 1, mục B, theo hình thức cặp đôi. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Bài thơ mở ra những lớp cảnh và âm thanh nào? (2) Tiếng mưa được cảm nhận như thế nào trong tâm tưởng? (3) Những đợt lặp âm và hình ảnh đưa cảm xúc từ đâu đến đâu?

Bảng ba cột: Ngoại cảnh – tiếng mưa xuân rơi ngoài không gian; Liên tưởng – mưa được cảm như tiếng đàn trong tâm tưởng; Nội tâm – khách tha hương, kí ức và nỗi nhớ quê được đánh thức. Kiến thức rút ra: nhan đề “Tiếng đàn mưa” kết nối cảm giác thính giác của mưa với âm nhạc, qua đó gợi nhịp và độ ngân của nỗi nhớ.

Hệ thống hoá kiến thức về giá trị thẩm mĩ và bản sắc của thể song thất lục bát bằng sơ đồ luận điểm – lí lẽ – bằng chứng.

Nhóm 3–4 HS lập sơ đồ theo mô hình luận điểm – lí lẽ – bằng chứng về văn bản “Một thể thơ độc đáo của người Việt”. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Luận điểm chính của văn bản là gì? (2) Đặc điểm số tiếng, vần, nhịp có tác dụng gì khi diễn tả tâm trạng? (3) Có thể lấy khổ thơ nào trong “Nỗi niềm chinh phụ” làm bằng chứng?

Sơ đồ ba tầng: Luận điểm – Thể song thất lục bát là hình thức thơ giàu bản sắc dân tộc. Lí lẽ – Số tiếng, vần, nhịp không đứng riêng mà liên quan đến khả năng diễn tả tâm trạng. Bằng chứng – Hai câu thất dồn nén, cặp lục bát ngân dài trong đoạn trích “Nỗi niềm chinh phụ”, cho thấy cùng một thể thơ vừa tạo sự dồn nén vừa tạo độ ngân.

Vận dụng kiến thức về chơi chữ, lặp âm và thanh điệu để làm đúng các bài tập 7–10.

HS làm bốn câu trắc nghiệm và trả lời nhanh bằng bảng con hoặc giơ thẻ. Đề: (7) Câu nguyên gốc “Bạn Đường không thích ăn đường.” Cơ chế chơi chữ là gì? A. Dùng hai tiếng đồng âm: tên riêng và chất tạo vị ngọt; B. Lặp cùng một nghĩa để nhấn mạnh sở thích; C. Dùng các tiếng cùng vần nhưng khác âm đầu; D. Đảo thứ tự các âm tiết để tạo từ mới. (8) “Cứ lặp một âm là chắc chắn có chơi chữ.” Nhận định này đúng hay sai? (9) Nhóm nào chỉ có thanh bằng? A. mây, chiều; B. gió, nắng; C. đất, đá; D. ngõ, cũ. (10) Các tiếng mưa, thưa, xưa lặp phần: A. phụ âm đầu; B. vần ưa; C. thanh sắc; D. nghĩa hoàn toàn.

Đáp án: (7) A. Đường (tên bạn) và đường (chất ngọt) cùng âm nhưng khác nghĩa, sự đặt cạnh nhau tạo nét hóm hỉnh. (8) Sai. Phải xét dụng ý khai thác âm và nghĩa, không phải lặp âm là có chơi chữ. (9) A. Mây ngang, chiều huyền: “mây” và “chiều” đều là thanh bằng. (10) B. Cùng vần “ưa”, khác phụ âm đầu.

Vận dụng kĩ năng tóm lược và diễn giải nguyên gốc để giải thích chi tiết, nhận định về ba văn bản đã học (bài tập 1–6).

Cặp đôi làm ba câu 1, 3, 5 trên lớp, các câu 2, 4, 6 ghép cặp chấm chéo. Câu 1: Vì sao tả khoảng cách địa lí có thể làm nổi bật nỗi nhớ? Câu 3: Nhan đề “Tiếng đàn mưa” kết nối hai trường cảm giác nào? Câu 5: Vì sao chỉ đếm tiếng chưa đủ để phân tích thể thơ? Câu 2, 4, 6: ghép chi tiết hoặc thành phần với vai trò tương ứng trong từng văn bản.

Đáp án gợi ý: (1) Khoảng cách ngăn cản gặp gỡ, việc dõi nhìn bất lực khiến nỗi nhớ được cảm nhận rõ hơn qua cảnh vật. (2) Người vợ ở lại là điểm tụ của nỗi nhớ; khoảng cách không gian là hình thức diễn tả nỗi nhớ bằng sự xa cách. (3) Kết nối mưa của thiên nhiên với âm nhạc tiếng đàn, qua đó gợi nhịp và độ ngân của nỗi nhớ. (4) Tiếng mưa là điểm khởi phát cảm giác; tiếng đàn trong tâm tưởng là cách cảm nhận âm thanh bằng liên tưởng; khách tha hương là điểm tụ của nỗi nhớ quê. (5) Đếm tiếng mới nhận diện hình thức; cần giải thích vần, nhịp và cấu trúc góp phần tạo cảm xúc như thế nào. (6) Hai câu thất và cặp lục bát là đặc điểm cấu trúc được bàn; giải thích khả năng biểu cảm là vai trò của lí lẽ; đối chiếu một khổ thơ cụ thể là cách kiểm chứng nhận định. Thang chấm gợi ý: đáp ứng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và có căn cứ.

Vận dụng cách đọc có ghi chép để đọc mở rộng một văn bản cùng thể loại hoặc cùng vấn đề, phân biệt điều văn bản nói với liên hệ cá nhân.

HS chọn một văn bản mới cùng thể loại thơ hoặc cùng vấn đề nỗi nhớ, quê hương, tâm trạng. Khi đọc, HS ghi vào Phiếu học tập số 2: thông tin nguồn (tên văn bản, tác giả, nơi đăng), một chi tiết, một cách hiểu, một câu hỏi. Khi trao đổi, HS tách riêng phần “văn bản nói” và phần “liên hệ cá nhân”. GV nhắc: không biến một chi tiết thành kết luận cho mọi người.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh cho văn bản tự chọn, có đủ bốn mục: thông tin nguồn; một chi tiết kèm trích dẫn; một cách hiểu có căn cứ; một câu hỏi mở. Mỗi phiếu có thêm một dòng “Liên hệ cá nhân (tách riêng)”.