Giáo án Thực hành đọc: Kiều ở lầu Ngưng Bích

Huy động trải nghiệm của HS về cảm giác cô đơn, nhớ nhà; dẫn dắt vào nhiệm vụ đọc hiểu bản diễn giải “Kiều ở lầu Ngưng Bích”.

GV đặt câu hỏi: Khi phải ở một nơi xa lạ, điều gì khiến em thấy trống trải nhất? Khi đó em thường nghĩ đến ai? HS nêu ý kiến ngắn trong 1–2 phút. Sau đó GV giới thiệu bản diễn giải và nêu nhiệm vụ: tìm xem cảnh vật cuối đoạn gợi tâm trạng gì và tình cảm nào của Kiều được thể hiện rõ nhất.

HS nêu được ít nhất một trải nghiệm cá nhân về cảm giác cô đơn; ghi vào vở câu định hướng: “Cảnh vật được miêu tả như thế nào và cảnh ấy nói gì về lòng Kiều?”.

Nêu được thể loại và đặc điểm tả cảnh ngụ tình; giải thích được mối liên hệ giữa cảnh xa gần với sắc thái bất an của Kiều.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nội dung phiếu: (1) Văn bản thuộc thể loại gì? (2) Gạch chân các hình ảnh không gian xa, rộng ở cuối đoạn. (3) Mỗi cảnh gợi tâm trạng nào của Kiều? (4) Vì sao cảnh có thể thay lời nói trực tiếp của nhân vật?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kết luận dự kiến: văn bản thuộc truyện thơ Nôm; cảnh xa gần (không gian mênh mông, trôi dạt, xa lạ) gợi bất an và cô độc; cảnh được nhìn qua cảm xúc Kiều nên hiện được nội tâm mà không cần lời giải thích dài.

Nhận biết sự lặp cấu trúc ở phần cuối đoạn và nêu được tác dụng tạo các đợt nhìn, đợt lo âu của nhân vật.

HS làm việc theo cặp đôi. Nhiệm vụ: đánh dấu các câu mở đầu bằng cấu trúc tương tự ở phần cuối đoạn; xác định mỗi đợt nhìn gắn với cảnh nào; trả lời câu hỏi: sự lặp này làm cảm xúc của nhân vật thay đổi như thế nào? Đồng thời nêu vì sao trình tự nhớ người yêu rồi cha mẹ có hoàn cảnh riêng của cốt truyện.

Bảng ghi tóm tắt: đợt nhìn 1 (cảnh xa), đợt nhìn 2 (cảnh gần hơn), đợt nhìn 3 (cảnh bất an), mỗi đợt kèm sắc thái lo âu tương ứng. Kết luận dự kiến: sự lặp cấu trúc làm nỗi lo tăng dần, nhịp điệu gợi cảm giác dồn nén; trình tự nhớ người yêu rồi cha mẹ không dùng để phán xét nhân vật.

Nêu được nỗi cô độc, lòng thủy chung và hiếu thảo của Kiều qua những chi tiết trong bản diễn giải; phân biệt dữ kiện và điều suy ra.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2: lập bảng hai cột “dữ kiện được cung cấp – điều có thể suy ra” cho ba khía cạnh: không gian xa lạ và sự cô đơn; nhớ người yêu (lòng thủy chung); lo cho cha mẹ (hiếu thảo). Ghi rõ phần nào là suy luận và giới hạn của suy luận đó.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Ví dụ: Dữ kiện “không có người thân để chia sẻ” – Suy ra: Kiều cô độc giữa không gian xa lạ. Dữ kiện “nhớ người yêu” – Suy ra: lòng thủy chung. Dữ kiện “lo cho cha mẹ” – Suy ra: tấm lòng hiếu thảo. Giới hạn: không suy ra những điều bản diễn giải không nêu.

Vận dụng kiến thức vừa học để trả lời các câu hỏi đọc hiểu; tự đối chiếu và điều chỉnh đáp án.

GV chiếu bốn câu hỏi trắc nghiệm và trả lời ngắn (dựa trên đề bài trong học liệu): (1) Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện truyền kì; B. nghị luận xã hội; C. văn bản thông tin; D. truyện thơ Nôm. (2) Trong cảnh cô độc, Kiều hướng nỗi nhớ tới những ai? (3) Xét hai nhận định: a) Cảnh xa gần thêm bất an được gắn với tả cảnh ngụ tình; b) Cảnh xa gần cuối đoạn chỉ để lập bản đồ địa lí, không liên hệ tâm trạng. Xác định Đúng/Sai. (4) Vì sao cảnh có thể thay lời nói trực tiếp của nhân vật? HS làm cá nhân trong 4 phút, sau đó đối chiếu với nhóm.

Đáp án: (1) D – Tác phẩm được học thuộc truyện thơ Nôm, là mẫu tiêu biểu của tả cảnh ngụ tình và độc thoại nội tâm. (2) Nàng nhớ người yêu và lo cho cha mẹ, cho thấy vẫn nghĩ tới người khác. (3) a) Đ; b) S, vì cảnh xa gần gắn với tâm trạng bất an. (4) Cảnh được nhìn qua cảm xúc Kiều; mỗi nét xa vắng, trôi dạt, gợi lo âu làm hiện nội tâm mà không cần lời giải thích dài. HS có thể kiểm tra lại trên học liệu NeoEdu nếu còn thời gian.

Viết được đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề nỗi cô độc, lòng thủy chung và hiếu thảo của Kiều qua ít nhất hai chi tiết; có tổ chức hình thức, không chỉ kể lại.

HS viết đoạn văn trả lời câu hỏi: Qua cảnh ngộ và nỗi nhớ của Kiều, em cảm nhận được điều gì về nỗi cô độc, lòng thủy chung và hiếu thảo của nàng? Yêu cầu: dùng ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải; nêu rõ mối liên hệ giữa chi tiết và tình cảm. Có thể liên hệ ngắn với cảm giác nhớ người thân của bản thân. Đoạn văn có thể hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp trong lớp.

Đoạn văn 100–150 chữ có câu chủ đề nêu rõ nhận định; ít nhất hai chi tiết được phân tích (ví dụ: không gian xa lạ mênh mông – nỗi cô độc; nỗi nhớ người yêu và lo cho cha mẹ – lòng thủy chung và hiếu thảo); có câu kết khái quát. Không kết luận Kiều thiếu hiếu thảo khi chưa có căn cứ.