Giáo án Củng cố, mở rộng trang 84

Huy động kiến thức nền về ba văn bản đã học và xác định nhiệm vụ ôn tập hệ thống hóa bằng đối chiếu.

GV chiếu ba câu gợi ý ngắn, mỗi câu trích một chi tiết tiêu biểu (không ghi tên tác phẩm): (1) “Người tình lần đầu gặp nhau giữa mùa xuân, ánh nhìn còn e ấp.” (2) “Chàng ra tay cứu người, không cần đền đáp.” (3) “Trống canh dồn dập, men rượu không xóa nổi nỗi buồn.” HS suy nghĩ, đoán tác phẩm và tác giả, rồi nêu một điểm chung giữa ba câu.

HS xác định đúng: (1) “Kim - Kiều gặp gỡ” (Nguyễn Du), (2) “Lục Vân Tiên đánh cướp, cứu Kiều Nguyệt Nga” (Nguyễn Đình Chiểu), (3) “Tự tình (bài 2)” (Hồ Xuân Hương). Điểm chung: đều thể hiện tình cảm, phẩm chất của con người trong hoàn cảnh cụ thể, cần đọc kĩ chi tiết để hiểu. GV ghi nhiệm vụ bài học lên bảng: đối chiếu ba văn bản theo tiêu chí chung, giữ nét riêng của mỗi văn bản.

Nêu được vẻ đẹp tình yêu buổi đầu và cách Nguyễn Du kết hợp tự sự với trữ tình để diễn tả nội tâm trong “Kim - Kiều gặp gỡ”.

Nhóm 1 (4–5 HS) hoàn thành mục 1 của Phiếu học tập số 1 theo khăn trải bàn: (a) Hoàn cảnh gặp gỡ và cảnh xuân; (b) Vẻ ngoài, phong thái của Kim Trọng và chị em Thúy Kiều; (c) Những chi tiết gợi sự rung động kín đáo (ánh nhìn, tư thế, nhịp lưu luyến); (d) Chỗ đan xen tự sự và trữ tình. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao cảnh xuân không chỉ là phông nền mà còn hòa với cảm giác bắt đầu của mối tình?” và “Lời người kể đã bộc lộ cảm xúc của nhân vật như thế nào khi tình cảm chưa được nói thẳng?”

Khăn trải bàn của nhóm gồm: Hoàn cảnh gặp gỡ: du xuân, chị em Thúy Kiều gặp Kim Trọng. Dấu hiệu tình ý chưa nói thẳng: ánh nhìn, tư thế, nhịp lưu luyến. Sự đan xen tự sự và trữ tình: người kể vừa miêu tả sự việc, vừa gợi cảm xúc của nhân vật. Kết luận HS rút ra: lời chưa nói vẫn là chất liệu để phân tích tình cảm vì người đọc nhận ra tình ý qua hành động, cử chỉ và cách người kể lựa chọn chi tiết.

Phân tích được hành động và đối thoại để làm rõ đạo nghĩa, tinh thần nghĩa hiệp và lòng biết ơn trong đoạn trích của Nguyễn Đình Chiểu.

Nhóm 2 hoàn thành mục 2 của Phiếu học tập số 1, sau đó vẽ sơ đồ tư duy có ba nhánh: Hành động cứu người; Lời đáp của Vân Tiên; Lời bày tỏ biết ơn của Nguyệt Nga. Câu hỏi GV đặt ra: “Vân Tiên ra tay cứu người trong hoàn cảnh nào và có chuẩn bị đầy đủ không?” và “Vì sao Vân Tiên không nhận sự đền đáp? Điều đó thể hiện quan niệm gì về việc giúp người?”

Sơ đồ tư duy gồm: Ra tay cứu người – biểu hiện tinh thần nghĩa hiệp, không đắn đo về hoàn cảnh. Không tính công, không đòi báo đáp – quan niệm giúp người gặp nạn là lẽ phải. Bày tỏ biết ơn của Kiều Nguyệt Nga – phẩm chất biết ơn và lịch thiệp. Kết luận HS rút ra: đối thoại sau cuộc cứu nạn cho thấy cả tấm lòng nghĩa hiệp của người cứu và sự biết ơn của người được cứu.

Giải thích được khát vọng hạnh phúc và ý thức phản kháng nghịch cảnh trong “Tự tình (bài 2)” qua mạch cảm xúc, động từ và phép đối.

Nhóm 3 hoàn thành mục 3 của Phiếu học tập số 1: (a) Mạch cảm xúc từ đầu bài đến cuối bài; (b) Các động từ và hình ảnh mạnh thể hiện sức vươn, phá; (c) Phép đối và tác dụng của phép đối; (d) Chỗ nỗi buồn gắn với ý thức giá trị và khát vọng sống. Câu hỏi GV đặt ra: “Tiếng trống canh và men rượu gợi tâm trạng gì của nhân vật trữ tình?” và “Vì sao có thể nói nỗi buồn trong bài không tách khỏi khát vọng sống?”

Phiếu học tập số 1, mục 3 gồm: Trống canh trong đêm – cảm nhận thời gian và sự lẻ loi. Men rượu không xóa được buồn tủi – nỗi buồn sâu. Sức vươn, phá của thiên nhiên – nội lực không chịu yên, thể hiện phản kháng. Hạnh phúc ít ỏi bị chia sẻ ở cuối bài – nghịch cảnh tình duyên. Kết luận HS rút ra: bài thơ không chỉ là lời than buồn; nỗi buồn gắn với ý thức giá trị và khát vọng hạnh phúc.

Củng cố kiến thức về ba văn bản qua việc ghép chi tiết với vai trò tương ứng; nhận biết đặc điểm chữ Nôm và chữ quốc ngữ.

Bài tập 1: Ghép chi tiết với vai trò tương ứng (bài tập 2, 4, 6 trong SGK). Bài tập 2: Trắc nghiệm bốn câu (bài tập 7–10). HS làm trên Phiếu học tập số 2, sau đó đối chiếu đáp án. GV có thể dùng bài tương tác trên NeoEdu để HS tự kiểm tra thêm.

Đáp án bài 1: (a) “Kim - Kiều gặp gỡ”: Cuộc du xuân – Hoàn cảnh gặp gỡ; Ánh nhìn và tư thế – Dấu hiệu tình ý chưa nói thẳng; Lời kể hòa với cảm xúc – Sự kết hợp tự sự và trữ tình. (b) “Lục Vân Tiên đánh cướp, cứu Kiều Nguyệt Nga”: Ra tay cứu người – Biểu hiện tinh thần nghĩa hiệp; Bày tỏ biết ơn – Phẩm chất của Nguyệt Nga; Không tính công – Quan niệm hành nghĩa của Vân Tiên. (c) “Tự tình (bài 2)”: Trống canh trong đêm – Cảm nhận thời gian và lẻ loi; Sức vươn phá của thiên nhiên – Nội lực phản kháng; Hạnh phúc ít ỏi bị chia sẻ – Nghịch cảnh tình duyên cuối bài.
Đáp án bài 2: Câu 7: A (chữ Nôm ghi tiếng Việt). Câu 8: B (bản phiên âm từ chữ Nôm, ngôn ngữ vẫn là tiếng Việt). Câu 9: A (nền chữ cái Latin). Câu 10: B (đều có thể ghi tiếng Việt).

Vận dụng cách đọc có ghi chép để đọc một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề và phân biệt điều văn bản nói với liên hệ cá nhân.

Trong lớp: HS chia nhóm 3, trao đổi về văn bản mới đã chọn (theo phần Tự mở rộng có định hướng) theo bốn mục ghi chép: thông tin nguồn, một chi tiết, một cách hiểu, một câu hỏi. Mỗi bạn nói rõ phần nào là điều văn bản nói, phần nào là liên hệ cá nhân. Ở nhà: viết một đoạn văn 5–7 câu trả lời một trong ba câu hỏi bài tập 1, 3 hoặc 5 trong SGK, có dẫn chứng từ văn bản.

Phiếu ghi chép cá nhân gồm: Nguồn: tên văn bản, tác giả, thể loại. Chi tiết: một câu hoặc cụm từ trích nguyên văn. Cách hiểu: một nhận định có căn cứ từ văn bản. Câu hỏi: một thắc mắc để tiếp tục tìm hiểu. Liên hệ cá nhân được ghi riêng và không gán thành kết luận chung. Đoạn văn về nhà có câu chủ đề, ít nhất hai dẫn chứng và phần lí giải.