Giáo án Một thể thơ độc đáo của người Việt

Huy động trải nghiệm đọc thơ của HS, tạo tình huống để HS nhận ra số tiếng và nhịp điệu có liên quan đến cảm xúc, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu.

HS đọc thầm hai khổ thơ GV chiếu lên màn hình: một khổ song thất lục bát và một khổ lục bát. HS đếm số tiếng từng câu, đánh dấu chỗ ngắt nhịp và nêu một cảm xúc khi đọc mỗi khổ. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Mỗi khổ có bao nhiêu câu, mỗi câu có mấy tiếng? (2) Đọc khổ nào em thấy dồn nén, khổ nào thấy kéo dài, ngân nga? (3) Vì sao chỉ đếm tiếng chưa đủ để phân tích thể thơ?

• Khổ song thất lục bát có bốn câu: hai câu bảy tiếng, một câu sáu tiếng, một câu tám tiếng (7-7-6-8).
• Khổ lục bát có hai câu: một câu sáu tiếng, một câu tám tiếng (6-8).
• Kết luận nêu vấn đề: đếm tiếng mới nhận diện được hình thức; cần giải thích vần, nhịp và cấu trúc góp phần tạo cảm xúc như thế nào.

HS nêu được đặc điểm số tiếng, vần, nhịp của thể song thất lục bát và nhận ra các đặc điểm này gắn bó với nhau trong một khổ thơ, không đứng riêng như bảng công thức.

HS làm việc theo nhóm bốn người, sử dụng Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc phần tóm lược trong SGK, tìm trong văn bản các câu nói về số tiếng, vần, nhịp, sau đó đối chiếu với khổ song thất lục bát đã chiếu ở hoạt động mở đầu để hoàn thành phiếu. Nhiệm vụ: (1) Điền số tiếng từng câu của khổ song thất lục bát. (2) Chỉ ra chỗ ngắt nhịp và tiếng gieo vần trong khổ thơ. (3) Lập bảng hai cột: dữ kiện được cung cấp trong văn bản và điều có thể suy ra về cảm xúc.

Sản phẩm nhóm trên giấy A0 gồm:

• Sơ đồ cấu trúc: câu 1 (7 tiếng) – câu 2 (7 tiếng) – câu 3 (6 tiếng) – câu 4 (8 tiếng); hai câu thất tạo một cặp, cặp lục bát tạo một cặp.
• Bảng hai cột: Dữ kiện (số tiếng 7-7-6-8; có vần; có nhịp ngắt) – Điều có thể suy ra (hai câu thất có nhịp dồn; cặp lục bát có độ ngân dài).
• Kết luận nhóm: đặc điểm số tiếng, vần, nhịp không đứng riêng; chúng phối hợp để tạo tiết tấu và cảm xúc.

HS giải thích được vì sao hai câu thất và cặp lục bát có thể tạo cả sự dồn nén lẫn độ ngân dài trong việc diễn tả tâm trạng; biết dùng câu thơ cụ thể để lí giải.

HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm có một tờ giấy chia bốn ô đặt giữa bàn, mỗi HS viết ý kiến vào ô của mình rồi thảo luận để chọn ý chung. Nhiệm vụ: đọc khổ thơ GV cung cấp, chỉ ra một câu thất và một cặp lục bát, phân tích vì sao câu thất gợi dồn nén còn cặp lục bát gợi độ ngân dài, trích dẫn ít nhất một câu thơ làm chứng cứ. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Câu thơ nào có nhiều nhịp ngắt liên tiếp? (2) Chỗ kết thúc câu tám khiến em cảm thấy câu thơ ngân lên như thế nào? (3) Nếu thay cặp lục bát bằng hai câu thất thì cảm xúc của khổ thơ thay đổi ra sao?

Kết luận nhóm trên khăn trải bàn gồm:

• Hai câu thất: nhịp đều, số tiếng nhiều, tạo cảm giác dồn nén, thúc giục; ghi rõ câu thơ cụ thể nhóm chọn làm dẫn chứng.
• Cặp lục bát: câu sáu tiếng rồi câu tám tiếng; câu tám dài hơn tạo độ ngân và lắng lại; ghi rõ câu thơ cụ thể nhóm chọn làm dẫn chứng.
• Lí giải: sự phối hợp giữa hai phần khiến cảm xúc vừa dồn nén vừa kéo dài, phù hợp với nhận định về khả năng diễn tả tâm trạng của thể thơ.

HS nhận biết luận đề của văn bản nghị luận là giá trị thẩm mĩ và bản sắc của thể thơ; biết tách lời khẳng định, lí giải và dẫn chứng; biết dùng một khổ thơ khác để kiểm chứng nhận định.

HS đọc đoạn văn nghị luận trong SGK, sử dụng Phiếu học tập số 2. Nhóm tìm và ghi lại: (1) lời khẳng định về giá trị của thể thơ; (2) lí giải bằng cấu trúc và nhạc điệu; (3) dẫn chứng là tác phẩm cụ thể. Sau đó nhóm chọn một khổ thơ song thất lục bát khác để kiểm tra xem nhận xét của văn bản có phù hợp không. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Luận đề của văn bản là gì? Có phải là nội dung một bài thơ đơn lẻ không? (2) Lời khẳng định nào cần được kiểm chứng bằng ngữ liệu? (3) Uy tín người viết có đủ thay thế lập luận không?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm:

• Luận đề: giá trị thẩm mĩ và bản sắc của thể song thất lục bát, không phải nội dung một bài thơ cụ thể.
• Bảng ba cột: Lời khẳng định – Lí giải – Dẫn chứng (ghi rõ dẫn chứng là tác phẩm nào).
• Kết quả kiểm chứng: khổ thơ khác được chọn có cấu trúc 7-7-6-8 và phù hợp với nhận định về dồn nén, ngân dài hay không, kèm lí do ngắn gọn.
• Ghi nhớ: giá trị thẩm mĩ và bản sắc của thể song thất lục bát.

HS củng cố kiến thức về thể loại, luận đề, cách lập luận và chi tiết trong văn bản; vận dụng kĩ năng đọc hiểu để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, đúng sai, ghép đôi và trả lời ngắn.

HS làm việc cá nhân trong 5 phút, sau đó cặp đôi đối chiếu đáp án trong 5 phút; GV chữa chung trong 5 phút. Đề gồm các câu sau.
(1) Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. nghị luận văn học; B. truyện ngắn; C. thơ trữ tình; D. văn bản phỏng vấn.
(2) Vấn đề văn học trung tâm được bàn là gì?
(3) Xét hai nhận định: a) Đối chiếu một khổ thơ cụ thể được gắn với cách kiểm chứng nhận định. b) Uy tín tác giả đủ thay thế mọi bằng chứng về cấu trúc và nhạc điệu. Hãy ghi Đ hoặc S cho từng ý.
(4) Vì sao chỉ đếm tiếng chưa đủ để phân tích thể thơ?
(5) Giải thích vai trò của mối quan hệ giữa cấu trúc hai câu thất và một cặp lục bát với diễn tả cảm xúc, trong 2–4 câu.
(6) Ghép: Hai câu thất và cặp lục bát; Giải thích khả năng biểu cảm; Đối chiếu một khổ thơ cụ thể với vai trò tương ứng: đặc điểm cấu trúc được bàn, vai trò của lí lẽ, cách kiểm chứng nhận định.
Nếu còn thời gian, GV mở học liệu NeoEdu để HS làm thêm bài tập tương tác.

Đáp án và sản phẩm HS ghi trong vở:
(1) A – nghị luận văn học. Văn bản bàn về giá trị của thể thơ, có luận điểm, lí lẽ và dẫn chứng.
(2) Giá trị và nét độc đáo của thể song thất lục bát, nhất là quan hệ giữa cấu trúc, nhạc điệu và khả năng diễn tả tâm trạng.
(3) a) Đ; b) S. Lí do: nhận định cần được kiểm chứng bằng ngữ liệu; uy tín người viết không thay được lập luận.
(4) Đếm tiếng mới nhận diện hình thức; cần giải thích vần, nhịp và cấu trúc góp phần tạo cảm xúc như thế nào.
(5) Hai câu thất có nhịp dồn, số tiếng đều nên gợi thúc giục, dồn nén; cặp lục bát với câu tám dài hơn tạo độ ngân và lắng lại; sự phối hợp giúp cảm xúc vừa dồn nén vừa kéo dài.
(6) Hai câu thất và cặp lục bát – đặc điểm cấu trúc được bàn; Giải thích khả năng biểu cảm – vai trò của lí lẽ; Đối chiếu một khổ thơ cụ thể – cách kiểm chứng nhận định.

HS vận dụng kiến thức về số tiếng, vần, nhịp và cách lập luận để viết đoạn văn ngắn phân tích cách hình thức thơ diễn tả tâm trạng; biết kiểm chứng nhận định bằng khổ thơ khác.

HS chọn một khổ thơ song thất lục bát đã học hoặc có trong SGK, viết đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề giá trị thẩm mĩ và bản sắc của thể song thất lục bát qua ít nhất hai chi tiết trong khổ thơ (một câu thất và một cặp lục bát). Đoạn văn cần phân tích cách tổ chức hình thức, không chỉ kể lại nội dung. Sau khi viết, HS dùng một khổ thơ khác để thử xem nhận xét có phù hợp không. Phần này có thể hoàn thành ở nhà.

Đoạn văn 100–150 chữ gồm các ý:

• Câu chủ đề nêu nhận định về giá trị thẩm mĩ hoặc bản sắc của thể song thất lục bát.
• Chi tiết thứ nhất: một câu thất, nêu số tiếng, nhịp và cảm xúc dồn nén.
• Chi tiết thứ hai: một cặp lục bát, nêu độ ngân dài và cảm xúc lắng lại.
• Câu kết: kiểm chứng bằng một khổ thơ khác và kết luận nhận định có phù hợp hay không.