Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 47

Tạo tình huống gợi mở để HS nhận ra âm thanh của lời thơ có thể tạo cảm giác khác nhau và xác định nhiệm vụ tìm hiểu điệp thanh, điệp vần.

GV mời 2 HS đọc to hai câu mẫu: “Mưa thưa đưa hương xưa” và “Dốc gắt, đá sắc”. Cả lớp lắng nghe và trả lời: hai câu đọc lên có cảm giác khác nhau thế nào? Tiếng nào được lặp lại? Lặp ở điểm nào?

HS nêu được nhận xét ban đầu: câu “Mưa thưa đưa hương xưa” đọc êm, ngân, các tiếng kết thúc bằng vần “ưa”; câu “Dốc gắt, đá sắc” đọc gấp, gồ ghề, nhịp ngắn. HS xác định được nhiệm vụ bài học: tìm hiểu điệp thanh, điệp vần và cách đọc để phân tích tác dụng.

HS nêu được khái niệm điệp thanh, điệp vần; phân biệt được thanh bằng (ngang, huyền) và thanh trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng); nêu được cách đánh dấu, đọc thành tiếng và liên hệ nhịp âm với cảm xúc.

Nhiệm vụ theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1: (1) Đánh dấu các tiếng có thanh/vần lặp trong câu “Mưa thưa đưa hương xưa” và câu “Dốc gắt, đá sắc”. (2) Xếp các thanh ngang, huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng vào hai nhóm bằng, trắc. (3) Đọc thành tiếng và nêu tác dụng của nhịp âm trong từng câu, dựa vào cảnh và cảm xúc. (4) Trả lời: “Có phải câu nhiều thanh bằng thì luôn vui không? Vì sao?”

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 với kết quả: - Câu “Mưa thưa đưa hương xưa”: các tiếng mưa, thưa, đưa, xưa cùng vần ưa; cả bốn tiếng đều mang thanh ngang (thanh bằng); nhịp êm, ngân.

• Câu “Dốc gắt, đá sắc”: các tiếng dốc, gắt, đá, sắc đều mang thanh sắc (thanh trắc); nhịp ngắn, gấp, gợi cảm giác gồ ghề.
• Kiến thức HS rút ra: điệp thanh là lặp lại cách tổ chức thanh bằng hoặc thanh trắc; điệp vần là lặp lại phần vần của các tiếng. Thanh bằng gồm ngang, huyền; thanh trắc gồm sắc, hỏi, ngã, nặng. Không thể suy rằng bằng luôn vui, trắc luôn buồn vì cảm xúc còn phụ thuộc vào từ ngữ và ngữ cảnh.

HS vận dụng kiến thức để nhận diện thanh bằng/trắc, vần lặp; ghép thuật ngữ; đánh giá đúng sai; phân tích và viết câu có điệp vần.

GV tổ chức hoạt động theo nhóm 4 (kĩ thuật trạm, 2 trạm). Trạm 1 (trắc nghiệm, đúng sai, ghép thuật ngữ) gồm các bài 1, 2, 3, 4. Trạm 2 (phân tích, viết) gồm các bài 5, 6, 7, 8. Mỗi nhóm làm một trạm, sau đó đổi chéo và kiểm tra đáp án với nhóm vừa làm trạm kia. Có thể đối chiếu kết quả với bài tương tác trên trang NeoEdu.

Trạm 1:
Bài 1: Nhóm nào chỉ có thanh bằng? A. mây, chiều; B. gió, nắng; C. đất, đá; D. ngõ, cũ.
Bài 2: Các tiếng mưa, thưa, xưa lặp phần nào? A. phụ âm đầu; B. vần ưa; C. thanh sắc; D. nghĩa hoàn toàn.
Bài 3: Ghép thuật ngữ với nội dung: Thanh bằng; Thanh trắc; Điệp vần.
Bài 4: Nhận định “Chỉ cần có nhiều thanh bằng là bài thơ chắc chắn diễn tả niềm vui.” Đúng hay sai? Vì sao?

Trạm 2:
Bài 5: Phân tích âm của câu “Mưa thưa đưa hương xưa”.
Bài 6: Phân tích câu “Dốc gắt, đá sắc”.
Bài 7: Viết một dòng nguyên gốc có ba tiếng cùng vần, chỉ rõ các tiếng.
Bài 8: Vì sao phải đọc thành tiếng khi phân tích điệp thanh, điệp vần?

Đáp án và kết quả mong đợi:

• Bài 1: A (mây ngang, chiều huyền đều là thanh bằng). B có nắng/gió không đồng nhất; C có đất (nặng) và đá (sắc); D có ngõ (ngã), cũ (ngã, hỏi là trắc).
• Bài 2: B. Vần ưa; các tiếng khác nhau phụ âm đầu.
• Bài 3: Thanh bằng – ngang, huyền; Thanh trắc – sắc, hỏi, ngã, nặng; Điệp vần – lặp phần vần có dụng ý. Thanh và vần là hai phương diện khác nhau.
• Bài 4: Sai. Âm điệu phải đọc cùng nghĩa và ngữ cảnh; thanh bằng chưa đủ để kết luận cảm xúc.
• Bài 5 (gợi ý chấm, tổng 1 điểm): Mưa, thưa, đưa, xưa cùng vần ưa, các tiếng đều thanh bằng (ngang). Sự lặp tạo nhịp ngân, gợi cảnh êm và hồi tưởng trong ngữ cảnh thích hợp. Thang chấm: đáp ứng đúng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và được chứng minh.
• Bài 6 (gợi ý chấm, tổng 1 điểm): Các tiếng dốc, gắt, đá, sắc đều mang thanh trắc, nhịp ngắn; gợi cảm giác gồ ghề, gấp gáp, gắn với cảnh dốc đá. Thang chấm như bài 5.
• Bài 7 (gợi ý chấm, tổng 1 điểm): Ví dụ “Mưa thưa đưa nỗi nhớ xưa.” Các tiếng mưa, thưa, đưa, xưa cùng vần ưa, giúp dòng thơ ngân và nối cảm giác hiện tại với kí ức. Thang chấm như bài 5.
• Bài 8 (gợi ý chấm, tổng 1 điểm): Đọc giúp nhận nhịp, độ ngân, chỗ ngắt; đếm kí hiệu chỉ nhận ra cấu trúc, chưa cảm nhận được cách tổ chức âm thanh. Thang chấm như bài 5.

HS vận dụng điệp vần để sáng tạo một dòng thơ hoặc câu văn có ba tiếng cùng vần, đồng thời giải thích tác dụng của điệp vần với cảm xúc đã chọn.

Mỗi HS viết một dòng nguyên gốc có ba tiếng cùng vần, gạch chân các tiếng và viết ngắn gọn một câu giải thích vì sao chọn vần đó để diễn tả cảm xúc (vui, buồn, háo hức, trầm lắng…). Sau đó 2–3 HS đọc to dòng của mình trước lớp, các bạn nhận xét tác dụng của điệp vần. Phần viết đoạn văn 3–5 câu có điệp thanh hoặc điệp vần giao về nhà.

Mỗi HS có một dòng thơ hoặc câu văn có ba tiếng cùng vần, chỉ rõ các tiếng và một câu giải thích tác dụng. Ví dụ tham khảo: “Mưa thưa đưa nỗi nhớ xưa.” – các tiếng mưa, thưa, đưa, xưa cùng vần ưa, giúp dòng thơ ngân và nối cảm giác hiện tại với kí ức. HS kết luận được: điệp vần có thể làm câu thơ ngân dài, gợi cảm xúc hồi tưởng hoặc nhẹ nhàng, tùy thuộc vào nội dung và ngữ cảnh.