Giáo án Ôn tập học kì 2 – A. Ôn tập kiến thức

Huy động kiến thức nền về các thể loại đã học trong học kì 2 và xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

GV đặt câu hỏi khởi động: “Nếu xem một văn bản như một vụ án, em cần tìm điều gì trước tiên?”; “Một bài thơ có thể có ‘người nói’ như thế nào?”; “Muốn thuyết phục người đọc về một vấn đề xã hội, cần có những thành phần nào?”; “Một bài viết cung cấp thông tin giúp người đọc hiểu đối tượng bằng cách nào?”. HS trả lời nhanh theo lượt, sau đó GV nêu nhiệm vụ: hệ thống khái niệm theo thể loại, luyện tập ghép và đọc hiểu, rồi tự đánh giá sản phẩm của bản thân.

HS nêu được ý chính cho mỗi câu hỏi: tìm vụ việc, manh mối và lời giải tạm thời; xác định chủ thể trữ tình và hình ảnh thơ; xác định luận đề, lí lẽ, bằng chứng và giải pháp; xác định thông tin cơ bản và cách tổ chức. HS ghi tên tiết học và ba nhiệm vụ vào vở.

Hệ thống hoá được các khái niệm then chốt của truyện trinh thám và thơ trữ tình, phân biệt được các khái niệm dễ nhầm lẫn.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, phần A và phần B. Phần A: hoàn thiện bảng khái niệm truyện trinh thám gồm vụ việc, manh mối, giả thuyết, suy luận. Phần B: hoàn thiện bảng khái niệm thơ trữ tình gồm thơ tám chữ, chủ thể trữ tình, hình ảnh thơ, cảm hứng chủ đạo. Với mỗi khái niệm, HS ghi định nghĩa và một ví dụ nhỏ từ văn bản đã học. Câu hỏi GV đặt ra: “Manh mối khác giả thuyết ở điểm nào?”; “Chủ thể trữ tình có phải lúc nào cũng là tác giả không?”; “Vì sao cảm hứng chủ đạo ảnh hưởng đến cả hình ảnh và giọng điệu?”.

Bảng hệ thống kiến thức:

• Vụ việc: sự kiện bí ẩn tạo câu hỏi điều tra.
• Manh mối: chi tiết có thể giúp suy luận, nhưng chưa tự nó là kết luận.
• Giả thuyết: lời giải tạm thời, cần kiểm tra với toàn bộ bằng chứng.
• Suy luận: kết nối dữ kiện theo lí lẽ, loại cách giải mâu thuẫn dữ kiện.
• Thơ tám chữ: mỗi dòng thường có 8 tiếng, vần và nhịp tổ chức linh hoạt.
• Chủ thể trữ tình: tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong bài thơ.
• Hình ảnh thơ: cảnh, vật, con người được tổ chức để tạo cảm xúc và ý nghĩa.
• Cảm hứng chủ đạo: tình cảm lớn chi phối hình ảnh, giọng điệu và mạch thơ.
  Ví dụ HS nêu cần chỉ rõ tên văn bản đã học và chi tiết cụ thể.

Hệ thống hoá được các khái niệm then chốt của nghị luận xã hội và văn bản thông tin, nhận ra vai trò của lí lẽ, bằng chứng và thái độ người viết.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm có một tấm khăn chia làm bốn ô tương ứng bốn khái niệm nghị luận xã hội: luận đề xã hội, lí lẽ và bằng chứng, giải pháp, phản biện; sau đó nhóm bổ sung bốn khái niệm văn bản thông tin: thông tin cơ bản, cách tổ chức, phương tiện phi ngôn ngữ, thái độ người viết. Mỗi thành viên viết ý kiến riêng vào ô của mình, rồi cả nhóm thống nhất nội dung ở giữa khăn. Câu hỏi GV đặt ra: “Lí lẽ và bằng chứng khác nhau ở điểm nào?”; “Vì sao phương tiện phi ngôn ngữ cần chú thích và nguồn?”; “Cách chọn dữ kiện có thể bộc lộ điều gì về người viết?”.

Khăn trải bàn hoàn chỉnh gồm:

• Luận đề xã hội: vấn đề cộng đồng cần được bàn luận có trách nhiệm.
• Lí lẽ và bằng chứng: giải thích và dữ kiện phải liên quan, đáng tin, có bối cảnh.
• Giải pháp: hành động cụ thể có chủ thể, điều kiện thực hiện và cách đánh giá.
• Phản biện: xem xét quan điểm khác bằng lí lẽ, không công kích cá nhân.
• Thông tin cơ bản: những dữ kiện chính giúp hiểu đối tượng.
• Cách tổ chức: theo không gian, thời gian, phân loại hoặc quan hệ nguyên nhân–kết quả.
• Phương tiện phi ngôn ngữ: ảnh, sơ đồ, bảng hỗ trợ thông tin nhưng cần chú thích và nguồn.
• Thái độ người viết: cách chọn dữ kiện và từ ngữ có thể bộc lộ sự đánh giá.

Giải thích được nhật kí đọc, liên hệ, đa phương thức và phỏng vấn trong dự án đọc sách; nhận ra cách kết nối tác phẩm với đời sống.

HS làm việc theo cặp, hoàn thiện bốn khái niệm của phần “Văn học - lịch sử tâm hồn” trong Phiếu học tập số 1, phần C. Sau đó mỗi cặp đọc một câu nhật kí đọc mẫu do GV chuẩn bị, nêu chi tiết gây ấn tượng và suy nghĩ của bản thân. Câu hỏi GV đặt ra: “Nhật kí đọc khác tóm tắt sách ở điểm nào?”; “Liên hệ giúp em hiểu tác phẩm thay đổi thế nào?”; “Khi phỏng vấn một người về trải nghiệm đọc, vì sao không nên ép họ trả lời theo ý sẵn?”.

Bảng khái niệm:

• Nhật kí đọc: ghi trải nghiệm đọc kèm chi tiết và suy nghĩ của bản thân.
• Liên hệ: kết nối tác phẩm với tác phẩm, đời sống hoặc sự thay đổi cách hiểu.
• Đa phương thức: phối hợp chữ, hình, bố cục, âm thanh có chủ đích.
• Phỏng vấn: hỏi và lắng nghe để hiểu trải nghiệm, không ép người trả lời theo ý sẵn.
  Một câu nhật kí đọc mẫu có đủ ba phần: trích chi tiết, nêu suy nghĩ, ghi liên hệ.

Củng cố khả năng nhận diện khái niệm và dùng định nghĩa để đọc một biểu hiện cụ thể trong văn bản đã học.

HS làm bài tập 1 đến bài tập 5 trong Phiếu học tập số 1, phần D: ghép khái niệm với định nghĩa tương ứng ở năm bài đầu, sau đó chọn một biểu hiện cụ thể trong văn bản đã học để giải thích bằng định nghĩa vừa ghép. HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đổi chéo kiểm tra theo cặp. Có thể dùng bài tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án ghép đúng:

• Bài 1: Vụ việc – sự kiện bí ẩn tạo câu hỏi điều tra; Manh mối – chi tiết có thể giúp suy luận, nhưng chưa tự nó là kết luận; Giả thuyết – lời giải tạm thời, cần kiểm tra với toàn bộ bằng chứng.
• Bài 2: Thơ tám chữ – mỗi dòng thường có 8 tiếng, vần và nhịp tổ chức linh hoạt; Chủ thể trữ tình – tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong bài thơ; Hình ảnh thơ – cảnh, vật, con người được tổ chức để tạo cảm xúc và ý nghĩa.
• Bài 3: Luận đề xã hội – vấn đề cộng đồng cần được bàn luận có trách nhiệm; Lí lẽ và bằng chứng – giải thích và dữ kiện phải liên quan, đáng tin, có bối cảnh; Giải pháp – hành động cụ thể có chủ thể, điều kiện thực hiện và cách đánh giá.
• Bài 4: Thông tin cơ bản – những dữ kiện chính giúp hiểu đối tượng; Cách tổ chức – theo không gian, thời gian, phân loại hoặc quan hệ nguyên nhân–kết quả; Phương tiện phi ngôn ngữ – ảnh, sơ đồ, bảng hỗ trợ thông tin nhưng cần chú thích và nguồn.
• Bài 5: Nhật kí đọc – ghi trải nghiệm đọc kèm chi tiết và suy nghĩ của bản thân; Liên hệ – kết nối tác phẩm với tác phẩm, đời sống hoặc sự thay đổi cách hiểu; Đa phương thức – phối hợp chữ, hình, bố cục, âm thanh có chủ đích.
  Ví dụ vận dụng: HS chọn một biểu hiện (ví dụ một chi tiết gợi ý trong truyện trinh thám, một hình ảnh thơ) và viết 2 đến 3 câu giải thích bằng định nghĩa tương ứng.

Vận dụng các khái niệm đã học để đọc hiểu đoạn văn mới, giải thích lí do bằng dẫn chứng và lí lẽ có căn cứ.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2, trả lời bài tập 6 đến bài tập 10. Mỗi nhóm đọc đoạn văn, thảo luận và viết câu trả lời ngắn có dẫn chứng. Nhóm chia việc: hai bạn đọc và lập ý cho bài 6, 7; hai bạn đọc và lập ý cho bài 8, 9, 10; sau đó cả nhóm thống nhất và kiểm tra lẫn nhau. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao động cơ chỉ là khả năng?”; “Giả thiết hay bằng chứng cần để kết luận?”; “Số liệu có thay đổi theo thời điểm không và nên ghi gì?”; “Vì sao phỏng vấn cần có liên hệ giữa câu hỏi và câu trả lời?”.

Đáp án gợi ý (thang chấm: đáp ứng đúng yêu cầu 0,3 điểm; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3 điểm; lí giải có căn cứ 0,3 điểm; diễn đạt 0,1 điểm; chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và được chứng minh):

• Bài 6: Động cơ chưa đủ để kết luận người làm sai vì động cơ chỉ cho thấy khả năng; cần bằng chứng phù hợp như dấu vết trên hiện trường, khả năng tiếp cận và thói quen được nối với chi tiết cụ thể. Lời giải đúng phải kiểm tra toàn bộ dữ kiện.
• Bài 7: Bài thơ không chỉ là lời khen tiếng Việt vì nó gắn tiếng nói với đời sống, lịch sử và con người; cảm nhận cả nỗi nhọc nhằn và sức sống cộng đồng, chứ không chỉ ca ngợi chung.
• Bài 8: Không dùng số liệu trong bài như thống kê hiện tại vì số liệu gắn với năm và hoàn cảnh lúc viết; muốn nói về hiện nay phải tra nguồn mới và ghi rõ thời điểm.
• Bài 9: Bài giới thiệu núi cần thông tin lịch sử để giúp hiểu giá trị di tích và ý nghĩa tinh thần của nơi chốn, không chỉ nhìn đó như phong cảnh.
• Bài 10: Phỏng vấn không nên là danh sách câu hỏi rời rạc vì cuộc hỏi đáp cần có chủ đề và sự liên hệ; người hỏi mở từ bối cảnh chung rồi nối với trải nghiệm, còn người trả lời nêu quan điểm, ý kiến được hình thành trong trao đổi.

Tự đánh giá một đoạn viết, một phiếu đọc và một phần nói theo mục tiêu đã nêu; xác định một thay đổi cụ thể cho lần làm tiếp theo.

HS lấy ra một đoạn viết, một phiếu đọc và một phần nói đã làm trong học kì 2. Đối chiếu với bốn tiêu chí: nội dung có căn cứ, cấu trúc đúng yêu cầu, diễn đạt rõ, nguồn trung thực. Với mỗi sản phẩm, HS đánh dấu mức đạt (đạt, chưa đạt, cần sửa) và viết một thay đổi cụ thể cho lần làm tiếp theo. Câu hỏi GV đặt ra: “Đoạn viết của em có dẫn chứng nào chưa rõ nguồn?”; “Phiếu đọc đã ghi liên hệ hay chỉ ghi cảm nhận chung?”; “Phần nói của em có trả lời đúng câu hỏi không?”.

Phiếu tự đánh giá gồm:

• Đoạn viết: đạt hoặc chưa đạt ở từng tiêu chí; một thay đổi cụ thể, ví dụ “thêm nguồn của số liệu và ghi thời điểm”.
• Phiếu đọc: có chi tiết, suy nghĩ và liên hệ hay chưa; một thay đổi cụ thể.
• Phần nói: có trả lời đúng yêu cầu, có dẫn chứng và lắng nghe đối tác hay không; một thay đổi cụ thể.
  Tổng hợp: ghi ba thay đổi ưu tiên cho lần làm tiếp theo.