Giáo án Ôn tập học kì 2 – B. Luyện tập tổng hợp

HS nhận diện nhiệm vụ ôn tập và nhận ra một kết luận vội khi dữ kiện còn thiếu.

GV chiếu tình huống: “Nhóm quan sát cây ở sân trường thấy vài lá ngả vàng. Một bạn kết luận cây sắp chết.” HS trả lời hai câu hỏi: (1) Kết luận này dựa trên dữ kiện nào? (2) Theo em, cần biết thêm những thông tin nào trước khi kết luận?

• Dữ kiện đã có: vài lá ngả vàng ở một cây trong sân trường.
• Thông tin còn thiếu: đã quan sát trong bao lâu; mùa này lá có tự đổi màu không; ai chăm sóc cây và đã làm gì cho cây.
• Kiến thức HS rút ra: một nhận định chỉ đáng tin khi đã có đủ dữ kiện; cần tách rõ điều đã thấy và điều suy ra.

HS hệ thống hoá cách phân biệt dữ kiện với nhận định, nhận ra vai trò của thông tin bổ sung và cột “điều chưa biết” trong báo cáo quan sát.

HS đọc Phiếu học tập số 1 (ngữ liệu nguyên gốc về nhóm quan sát cây ở sân trường) theo nhóm 4. Nhóm gạch chân dữ kiện, khoanh câu nêu nhận định và trả lời: (1) Bạn kết luận gì và dựa trên điều gì? (2) Cô phụ trách yêu cầu nhóm làm những việc nào? (3) Vì sao cột “điều chưa biết” không làm báo cáo yếu đi?

• Dữ kiện: nhóm quan sát cây ở sân trường; thấy vài lá ngả vàng; Mai hỏi thời gian quan sát, mùa và người chăm cây.
• Nhận định vội: “cây sắp chết” (một bạn kết luận).
• Ba việc cô phụ trách yêu cầu: ghi đều trong nhiều ngày; chụp ảnh cùng góc; không tự bón thuốc.
• Vai trò cột “điều chưa biết”: cho thấy rõ giới hạn của dữ liệu, giúp nhóm trung thực hơn với điều mình có thể nói.
• Kiến thức HS rút ra: phân biệt dữ kiện và nhận định; nhận diện giới hạn của kết luận.

HS hệ thống hoá cách xác định chủ thể trữ tình, phân tích hình ảnh, nhân hóa, tương phản và đặt nhan đề có lí giải cho khổ thơ.

HS đọc Phiếu học tập số 2 (khổ thơ “Tôi trở lại bên dòng sông rất cũ / Nghe bờ cây kể chậm một mùa xa / Viên đá nhỏ vẫn nằm nơi bến đợi / Mà người đi đã đổi cách nhìn nhà”). HS làm việc theo cặp đôi: xác định chủ thể trữ tình và tình huống; phân tích nhân hóa “bờ cây kể chậm một mùa xa”; nhận xét quan hệ giữa “viên đá nhỏ vẫn nằm” và “người đi đã đổi cách nhìn nhà”.

• Chủ thể trữ tình xưng “tôi”, là người trở lại bên dòng sông, bến và quê nhà sau một thời gian xa cách.
• Hình ảnh chính: dòng sông rất cũ, bờ cây, viên đá nhỏ, bến đợi, quê nhà.
• Nhân hóa: bờ cây được gán hành động “kể chậm”, cảnh vật thành người kể chuyện; quá khứ hiện về qua cảm giác lắng nghe chứ không chỉ là thông tin địa lí.
• Tương phản: viên đá vẫn nằm nơi cũ (sự bền vững) đối lập với người đi đã đổi cách nhìn nhà (sự thay đổi trong nhận thức), làm nổi hành trình trưởng thành của người trở về.
• Kiến thức HS rút ra: đọc thơ phải gắn hình ảnh với cảm xúc và quan hệ giữa các hình ảnh; không suy ra điều bài thơ không thể hiện.

HS vận dụng kiến thức đọc hiểu văn bản thông tin để trả lời câu hỏi, viết nhận định có giới hạn và đề xuất bảng quan sát.

Mỗi nhóm 4 HS nhận sáu câu hỏi dưới đây (theo ngữ liệu nguyên gốc về nhóm quan sát cây). Nhóm thảo luận trên khăn trải bàn: ô giữa ghi đáp án chung, ô của mỗi người ghi ý kiến cá nhân.
Câu 1: Một bạn kết luận điều gì chỉ từ vài lá vàng? Vì sao Mai chưa đồng ý kết luận ngay?
Câu 2: Nêu ba cách thu thập thông tin mà cô phụ trách yêu cầu.
Câu 3: Vì sao thêm cột điều chưa biết có thể làm báo cáo đáng tin hơn?
Câu 4: Chuyển “Vài lá ngả vàng” thành một câu báo cáo không kết luận cây sắp chết, có ghi giới hạn.
Câu 5: Viết đoạn 120–150 chữ phân tích vai trò câu hỏi của Mai. (Trong giờ: lập dàn ý; hoàn thiện ở nhà.)
Câu 6: Đề xuất một bảng quan sát cây gồm ba cột; giải thích vì sao không cần cột chẩn đoán bệnh của học sinh.

Đáp án tham khảo (GV chấm theo rubric, mỗi câu /1):

• Câu 1: Bạn kết luận cây sắp chết chỉ từ vài lá ngả vàng. Mai chưa đồng ý vì chưa biết đã quan sát bao lâu, mùa này lá có đổi màu không và ai chăm cây.
• Câu 2: (1) Ghi đều trong nhiều ngày; (2) chụp ảnh cùng góc; (3) không tự bón thuốc.
• Câu 3: Cột điều chưa biết nói rõ giới hạn dữ liệu, không khẳng định vượt quá bằng chứng nên báo cáo trung thực và đáng tin hơn.
• Câu 4: Ví dụ: “Trong các lần quan sát, một số lá cây ở sân trường có màu vàng; chưa đủ dữ liệu để kết luận tình trạng sức khỏe của cây.”
• Câu 5 (dàn ý gợi ý): mở đoạn nêu dữ kiện “vài lá ngả vàng” và nhận định vội; thân đoạn phân tích ba câu hỏi của Mai (thời gian quan sát, màu lá theo mùa, người chăm sóc) và tác dụng buộc nhóm kiểm tra dữ kiện, làm rõ bối cảnh; kết đoạn nêu ý nghĩa đối với việc làm báo cáo trung thực. Mỗi nhận định cần có chi tiết hỗ trợ.
• Câu 6: Bảng gợi ý ba cột: Ngày quan sát | Đặc điểm lá (màu sắc, số lá vàng) | Điều chưa biết hoặc ghi chú. Không cần cột chẩn đoán bệnh vì nhóm chỉ ghi nhận điều quan sát được; chẩn đoán vượt khỏi dữ kiện của bài và cần người có chuyên môn.

HS vận dụng kiến thức về chủ thể trữ tình, nhân hóa, tương phản và nhan đề để trả lời câu hỏi về khổ thơ.

HS làm việc theo cặp đôi với khổ thơ “Tôi trở lại bên dòng sông rất cũ…”. Trả lời lần lượt:
Câu 7: Chủ thể xưng gì và đang ở tình huống nào trong khổ thơ?
Câu 8: Phân tích phép nhân hóa trong hình ảnh “bờ cây kể chậm một mùa xa”.
Câu 9: Nhận xét quan hệ giữa “viên đá nhỏ vẫn nằm” và “người đi đã đổi cách nhìn nhà”.
Câu 10: Đặt một nhan đề không khẳng định quê hương đứng yên hoàn toàn; lí giải.

Đáp án tham khảo (GV chấm theo rubric, mỗi câu /1):

• Câu 7: Chủ thể xưng “tôi”, đang trở lại bên dòng sông, bến và quê nhà sau một thời gian xa.
• Câu 8: Bờ cây được gán hành động “kể” như con người; cảnh vật thành nơi khơi gợi kí ức, khiến quá khứ hiện về qua cảm giác lắng nghe.
• Câu 9: Viên đá vẫn nằm nơi cũ là hình ảnh bền vững, đối lập với sự đổi thay trong cách nhìn của người đi; sự tương phản làm nổi bật hành trình nhận thức về nhà.
• Câu 10: Ví dụ “Trở lại để nhìn khác”: nhan đề gắn với “tôi trở lại” và việc đã đổi cách nhìn; chỉ nêu điều khổ thơ thể hiện, không suy rằng mọi thứ ở quê đều bất biến.

HS vận dụng cách phân biệt dữ kiện với nhận định và cách ghi giới hạn vào một tình huống mới trong đời sống.

GV nêu tình huống mới: “Lớp em thấy hai bạn đi học muộn trong tuần này, nên có bạn nói: lớp mình đang dần lười biếng.” HS viết lại nhận định theo hướng: nêu dữ kiện đã thấy, ghi rõ điều chưa biết, không kết luận vượt quá dữ liệu. Bài về nhà: chọn một hiện tượng quanh em (cây xanh, lớp học, sân chơi), lập bảng quan sát ba cột theo mẫu câu 6 và quan sát trong ba ngày.

• Nhận định mẫu: “Trong tuần này, hai bạn đi học muộn; lớp chưa có đủ dữ liệu để kết luận cả lớp có lười biếng hay không; cần thêm thông tin về số lần đi muộn và lí do của từng bạn.”
• Sản phẩm về nhà: bảng quan sát ba cột (ngày, đặc điểm được quan sát, điều chưa biết) và một đoạn 5–7 câu nêu một nhận định có giới hạn.
• Kiến thức HS vận dụng: tách dữ kiện khỏi nhận định; ghi rõ giới hạn của kết luận; giữ trung thực khi trình bày điều mình biết.