Giáo án Viết bài văn nghị luận về một vấn đề cần giải quyết (con người trong mối quan hệ với tự nhiên)

HS phân biệt được một khẩu hiệu chung chung với một vấn đề cụ thể có phạm vi, từ đó xác định được nhiệm vụ của bài viết nghị luận.

GV chiếu hình ảnh (hoặc mô tả) miệng cống trước cổng trường bị túi nhựa che kín sau buổi mưa. GV đặt câu hỏi: (1) Nếu chỉ nhắc nhau “giữ môi trường sạch” thì điều gì có thể xảy ra? (2) Khẩu hiệu “giữ môi trường sạch” khác gì với nhiệm vụ “giảm rác nhựa ở điểm tập kết gần trường”? (3) Theo em, vấn đề nào của lớp mình có thể thực hiện được trong phạm vi trường học?

HS nêu được: “giữ môi trường sạch” là lời kêu gọi chung nên dễ đồng ý rồi quên; “giảm rác nhựa ở điểm tập kết gần trường” là vấn đề cụ thể, có phạm vi (địa điểm, loại rác) và có thể đo được kết quả. Kết luận ghi vào vở: Bài nghị luận cần bắt đầu từ một vấn đề cụ thể, có phạm vi rõ ràng.

HS xác định được người đọc, phạm vi, thông điệp của bài viết và phân loại được dữ kiện thật với ý kiến, sáng tạo.

Nhóm 4 HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1, thực hiện các nhiệm vụ: (1) Xác định người đọc/người nghe của bài viết về đề “Giảm rác nhựa ở điểm tập kết gần trường”. (2) Khoanh phạm vi: điểm tập kết nào, quanh cổng trường nào, trong khoảng thời gian nào. (3) Viết thông điệp chính trong một câu. (4) Ghi các dữ kiện thật có thể quan sát được (vị trí, loại rác, thời điểm, số lần điểm tập kết bị đầy) vào cột bên trái; ghi ý kiến hoặc ý tưởng sáng tạo vào cột bên phải. Lưu ý: không ghi số liệu chưa kiểm chứng.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: người tiếp nhận là ban giám hiệu, người phụ trách vệ sinh và bạn học cùng lớp; phạm vi là điểm tập kết gần cổng trường; thông điệp: cần có hành động cụ thể, an toàn để giảm rác nhựa tại điểm tập kết. Cột dữ kiện thật chỉ ghi điều đã quan sát hoặc có nguồn xác nhận; cột ý kiến ghi đề xuất như bảng nhắc mang bình nước, dùng hộp nhiều lần. Kết luận: Phải tách rõ dữ kiện với ý kiến để người đọc tin cậy.

HS đọc hiểu đoạn mẫu, chỉ ra được trọng tâm, bằng chứng và cách kết nối ý; nhận ra cách tổ chức lập luận từ hiện trạng đến giải pháp và cách đánh giá.

GV chiếu đoạn mẫu “Sau buổi mưa, miệng cống trước cổng trường thường bị túi nhựa che kín. Nếu chỉ nhắc nhau “giữ môi trường sạch”, chúng ta dễ đồng ý rồi quên…”. HS đọc thầm, gạch chân câu thể hiện trọng tâm, khoanh bằng chứng hoặc hành động cụ thể và đánh dấu chỗ kết nối ý. Sau đó trả lời: (1) Đoạn mẫu nêu hiện trạng ở câu nào? (2) Lí lẽ nào nêu nguyên nhân và hậu quả? (3) Giải pháp được đề xuất có chủ thể nào? (4) Cách đánh giá kết quả là gì?

Kết quả đọc mẫu gồm: (1) Hiện trạng: “Sau buổi mưa, miệng cống trước cổng trường thường bị túi nhựa che kín.” (2) Nguyên nhân và hậu quả: túi nhựa bị cuốn vào miệng cống, gây tắc nghẽn; hậu quả là tình trạng ngập và ô nhiễm. (3) Chủ thể giải pháp: lớp quan sát, đại diện học sinh phối hợp với nhà trường và người phụ trách vệ sinh; có người lớn hướng dẫn thu gom. (4) Cách đánh giá: so sánh số lần điểm tập kết bị đầy hoặc phản hồi của người phụ trách sau hai tuần, không chỉ dựa vào ảnh chụp ngày ra quân. Kết luận: Đoạn mẫu có tác dụng vì chi tiết cụ thể và cách đánh giá khả thi; cần tránh chỉ viết khẩu hiệu.

HS xác định được trọng tâm, chọn được hai hoặc ba ý có quan hệ với nhau và tìm dẫn chứng hoặc chi tiết tương ứng, từ đó lập được dàn ý cho bài viết.

Nhóm thực hiện Phiếu học tập số 2 theo trình tự: xác định trọng tâm → chọn hai hoặc ba ý có quan hệ → tìm dẫn chứng hoặc chi tiết (ghi rõ đã quan sát hay cần thu thập) → viết bản nháp dàn ý. Phiếu gồm bảng: Trọng tâm; Ý 1; Ý 2; Ý 3 (nếu có); Dẫn chứng/chi tiết; Cách đánh giá kết quả.

Dàn ý mẫu của nhóm, ví dụ: Trọng tâm: giảm rác nhựa ở điểm tập kết gần cổng trường. Ý 1: Hiện trạng và nguyên nhân (túi nhựa che miệng cống sau mưa; thói quen bỏ rác chưa phân loại). Ý 2: Giải pháp có chủ thể (quan sát từ vị trí an toàn trong ba ngày; trao đổi với nhà trường và người phụ trách vệ sinh để đặt thùng phân loại có hướng dẫn). Ý 3: Cách đánh giá và điều kiện an toàn (so sánh số lần điểm tập kết bị đầy sau hai tuần; có người lớn và bảo hộ phù hợp khi thu gom). Dẫn chứng: số liệu thật do lớp ghi nhận; nếu chưa có thì ghi rõ “cần quan sát”.

HS vận dụng kiến thức vừa học để xác định sản phẩm, người tiếp nhận, giới hạn; lập dàn ý cụ thể; nhận diện và sửa một điểm chưa rõ trong bản nháp.

HS làm ba bài tập: (1) Với nhiệm vụ “Giảm rác nhựa ở điểm tập kết gần trường”, chỉ rõ sản phẩm cần tạo, người tiếp nhận và một giới hạn phải giữ (không tạo sản phẩm hoàn chỉnh ở câu này). (2) Lập dàn ý cụ thể cho đề, nêu trọng tâm và ba ý triển khai. (3) Nêu một điểm chưa rõ trong bản nháp hoặc phần trình bày của em, đưa phiên bản sửa và giải thích tác dụng. HS có thể kiểm tra nhanh đáp án bằng bài tập tương tác trên NeoEdu.

Bài 1: Sản phẩm là bài văn nghị luận (hoặc bản đề xuất) về giảm rác nhựa ở điểm tập kết gần trường; người tiếp nhận là ban giám hiệu và người phụ trách vệ sinh, có thể thêm bạn học; giới hạn: không để HS tự thu gom rác sắc nhọn hoặc tự xử lí rác khi không có người lớn; lí giải: đó là trách nhiệm quản lí của nhà trường. Bài 2: Trọng tâm: giảm rác nhựa ở điểm tập kết gần trường; ba ý: hiện trạng và nguyên nhân; giải pháp có chủ thể (quan sát, trao đổi, đặt thùng phân loại); cách đánh giá (so sánh số lần đầy hoặc phản hồi sau hai tuần). Bài 3: Ví dụ điểm chưa rõ “Lớp sẽ làm tốt” được sửa thành “Sau hai tuần, lớp so sánh số lần điểm tập kết bị đầy với tuần trước khi triển khai”; tác dụng: người đọc biết cách kiểm chứng và tin tưởng hơn.

HS vận dụng toàn bộ quy trình để viết bài văn nghị luận khoảng 400–500 chữ về đề “Giảm rác nhựa ở điểm tập kết gần trường” bằng trải nghiệm và quan sát của chính mình.

Tiết 2: HS viết bản nháp bài văn trên cơ sở dàn ý đã lập, sau đó tự kiểm tra theo tiêu chí: đúng yêu cầu và đủ nội dung; có trọng tâm, ba ý gắn đề; có dẫn chứng hoặc chi tiết cụ thể; có cách đánh giá; giải pháp an toàn; lời người khác có ghi nguồn. Phần về nhà: hoàn thiện bài viết, quan sát điểm tập kết trong ba ngày từ vị trí an toàn và ghi dữ kiện thật, sau hai tuần so sánh kết quả để bổ sung vào bài.

Bài văn nghị luận hoàn chỉnh khoảng 400–500 chữ, có: mở bài nêu hiện trạng cụ thể; thân bài gồm nguyên nhân, hậu quả, giải pháp có chủ thể và cách đánh giá; kết bài nhấn mạnh trách nhiệm có thể thực hiện; có phiếu tự kiểm tra theo tiêu chí kèm theo.