Giáo án Sơn Tinh - Thủy Tinh

HS huy động hiểu biết về truyền thuyết “Sơn Tinh, Thủy Tinh”, nhận ra yêu cầu của bài: một truyện cũ được kể lại theo cách riêng thì tạo nên điều gì mới.

HS kể nhanh các chi tiết quen thuộc của truyền thuyết (vua Hùng kén rể, Mị Nương, hai vị thần, cuộc giao tranh núi – nước). GV đặt câu hỏi: “Điều gì khiến một tác phẩm kể lại truyện cũ vẫn là sáng tạo?” và yêu cầu HS dự đoán những yếu tố nhà thơ có thể đổi mới (giọng kể, điểm nhìn, cách khắc họa nhân vật, ý nghĩa).

Danh sách 3–4 chi tiết truyền thuyết HS nhớ được (ví dụ: vua Hùng kén rể; Sơn Tinh đến trước và rước được Mị Nương; Thủy Tinh dâng nước đuổi theo; núi – nước giao tranh) và 3 yếu tố dự đoán về cách làm mới truyện cũ. Kết quả này là giả thuyết để kiểm chứng trong tiết học.

HS nắm được cốt truyện của bài thơ theo trình tự chính; phân biệt được dữ kiện được cung cấp với điều có thể suy ra.

HS đọc văn bản “Sơn Tinh - Thủy Tinh” trong SGK, làm việc theo nhóm với Phiếu học tập số 1. Nhóm tóm lược cốt truyện bằng 4–5 ý theo thứ tự câu chuyện: vua Hùng kén rể; hai vị thần đều có sức mạnh và cùng mong cưới Mị Nương; Sơn Tinh đưa nàng đi trước; Thủy Tinh đuổi theo; cuộc tranh giành biến thành giao tranh núi – nước. Sau đó điền bảng hai cột: “Dữ kiện được cung cấp” (ghi đúng từ văn bản) và “Điều có thể suy ra” (ghi kèm giới hạn suy luận). Câu hỏi gợi mở: “Mị Nương được miêu tả như thế nào ngoài việc là phần thưởng?”

Bản tóm lược 4–5 ý theo đúng trình tự cốt truyện; bảng hai cột với ít nhất 3 dòng. Ví dụ: Dữ kiện: “Sơn Tinh đưa nàng đi trước, Thủy Tinh đuổi theo” – Suy ra: cuộc tranh giành dẫn đến giao tranh, nhân vật hành động chủ động (suy luận dựa trên trình tự hành động, không khẳng định ngoài văn bản). Kết luận: Mị Nương không chỉ là phần thưởng câm lặng; dáng vẻ và phản ứng của nàng góp phần tạo nét trẻ trung của câu chuyện.

HS phân tích được cách bài thơ kết hợp lớp kì ảo (sức mạnh, phép thuật, hình dáng khác thường) với lớp cảm xúc đời thường (tình yêu, ghen giận, giọng kể hóm hỉnh); giải thích được vai trò của giọng kể trong việc tiếp nhận nhân vật.

Các nhóm làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn với 4 ô: (1) Chất liệu kì ảo: sức mạnh, phép thuật, hình dáng; (2) Giọng kể và bình luận hóm hỉnh của người kể; (3) Tình yêu và ghen giận của Sơn Tinh, Thủy Tinh; (4) Mị Nương và nét trẻ trung của câu chuyện. Mỗi ô ghi 2 dẫn chứng từ văn bản và 1 nhận xét. Câu hỏi trọng tâm: “Nếu chỉ còn lớp kì ảo, nhân vật sẽ thiếu gì? Nếu chỉ còn lớp đời thường, câu chuyện mất đi điều gì? Giọng kể đóng vai trò gì trong hai điều đó?” Lưu ý: không biến bài thơ thành giải thích khoa học về lũ; bối cảnh thiên nhiên chỉ là chất liệu nghệ thuật.

Bảng bốn ô với dẫn chứng và nhận xét. Kết luận nhóm cần nêu được: bài thơ vừa giữ chất kì ảo của truyền thuyết (sức mạnh, phép thuật, núi – nước giao tranh), vừa làm nhân vật gần với cảm xúc con người (yêu, ghen giận). Giọng kể hóm hỉnh của người kể quyết định cách người đọc tiếp nhận nhân vật: các vị thần hiện lên vừa uy lực vừa gần đời sống.

HS vận dụng kiến thức vừa học để trả lời các câu hỏi đọc hiểu, phân biệt nhận định đúng – sai và nhận ra giới hạn của bản diễn giải.

GV dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu hoặc chiếu câu hỏi, HS làm theo cặp đôi. Các câu hỏi gồm: (1) Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện truyền kì; B. thơ kể chuyện; C. nghị luận xã hội; D. văn bản thông tin. (2) Bản diễn giải cho biết Mị Nương khác một phần thưởng im lặng ở điểm nào? (3) Xét hai nhận định: a) Bình luận hóm hỉnh được gắn với dấu ấn giọng kể của Nguyễn Nhược Pháp; b) Bài thơ là bản chép bằng vần của truyền thuyết dân gian. Hãy đánh giá đúng – sai. (4) Ghép chi tiết với vai trò: phép thuật núi và nước; yêu và ghen giận; giọng kể bình luận; Mị Nương. (5) Giải thích trong 2–4 câu vì sao hai vị thần có phép thuật nhưng vẫn được nhìn qua cảm xúc yêu và giận. (6) Có thể dùng bản diễn giải để khẳng định mọi câu thơ đều có bảy tiếng không? Nêu cách kiểm tra phù hợp.

Đáp án: (1) B – thơ kể chuyện, vì văn bản là bài thơ kể lại câu chuyện. (2) Mị Nương có dáng vẻ và phản ứng riêng, góp phần tạo nét trẻ trung của câu chuyện, không chỉ là phần thưởng câm lặng. (3) a) Đúng: bình luận hóm hỉnh là dấu ấn giọng kể của tác giả. b) Sai: bài thơ là sáng tạo cá nhân, không phải bản chép bằng vần truyền thuyết. (4) Phép thuật núi và nước – chất liệu kì ảo; Yêu và ghen giận – cảm xúc gần đời thường; Giọng kể bình luận – làm câu chuyện hóm hỉnh, gần đời sống; Mị Nương – nét trẻ trung và phản ứng sinh động. (5) Gợi ý: phép thuật thể hiện tính kì ảo, còn cảm xúc yêu và giận làm nhân vật gần gũi; hai lớp cùng tồn tại để nhân vật vừa uy lực vừa gần con người. (6) Không thể khẳng định nếu chỉ dựa vào bản diễn giải; cần đối chiếu trực tiếp với văn bản gốc trong SGK để kiểm tra số tiếng từng câu thơ.

HS vận dụng kiến thức của bài để viết đoạn văn ngắn làm rõ chủ đề “sức tưởng tượng khi làm mới chất liệu truyền thuyết” qua hai chi tiết cụ thể.

HS viết đoạn văn 100–150 chữ trả lời yêu cầu: làm rõ chủ đề “sức tưởng tượng khi làm mới chất liệu truyền thuyết” qua ít nhất hai chi tiết trong bài thơ (ví dụ: chi tiết các vị thần ghen giận, chi tiết Mị Nương có dáng vẻ và phản ứng riêng, hoặc giọng bình luận hóm hỉnh). Đoạn văn cần phân tích cách chi tiết tạo ý nghĩa, không chỉ tóm tắt. Gợi ý thực tế: nếu em kể lại một truyền thuyết quê hương, em sẽ làm mới bằng cách nào?

Một đoạn văn 100–150 chữ có câu chủ đề nêu rõ sức tưởng tượng trong việc làm mới truyền thuyết; có ít nhất hai dẫn chứng là chi tiết cụ thể từ bài thơ; có câu kết luận về ý nghĩa của chi tiết đó đối với nhân vật hoặc người đọc. Sản phẩm được chấm theo tiêu chí nội dung đúng, dẫn chứng chính xác và diễn đạt mạch lạc.