Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 22

Huy động vốn hiểu biết của HS về các từ Hán Việt cùng âm, từ đó nhận ra cùng âm chưa chắc cùng nghĩa và xác định nhiệm vụ học tập.

GV trình chiếu ba từ: đồng bào, đồng tiền, nhi đồng. HS làm việc cá nhân, cho biết yếu tố “đồng” trong mỗi từ mang nghĩa gì và đặt câu hỏi: “Ba chữ đồng này có giống nghĩa nhau không?”

HS nêu được dự kiến: “đồng” trong đồng bào gợi nghĩa cùng; “đồng” trong đồng tiền chỉ chất liệu hoặc đơn vị tiền; “đồng” trong nhi đồng là trẻ nhỏ. Kết luận ban đầu: cùng âm nhưng nghĩa khác nhau, không thể suy nghĩa từ âm giống nhau.

Nêu được và phân biệt nghĩa của các yếu tố Hán Việt cùng âm qua ví dụ cụ thể (đồng, hữu).

HS làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 1: ghép yếu tố với nghĩa và giải thích vì sao không suy nghĩa chỉ từ âm giống nhau. Ví dụ đối chiếu: hữu trong hữu ích (có) và hữu trong bằng hữu (bạn).

HS hoàn thành phiếu: đồng trong đồng bào – cùng; đồng trong đồng tiền – chất liệu hoặc đơn vị tiền; đồng trong nhi đồng – trẻ nhỏ; hữu trong hữu ích – có; hữu trong bằng hữu – bạn. Kết luận: cùng âm không bảo đảm cùng nghĩa, phải dựa vào từ cụ thể để xác định nghĩa.

Vận dụng được các bước tra nghĩa, tìm từ cùng họ nghĩa và thử thay nghĩa vào cả từ để tự kiểm tra cách hiểu.

GV hướng dẫn quy trình bốn bước: (1) đặt yếu tố vào toàn từ; (2) tra nghĩa trong từ điển; (3) tìm từ cùng họ nghĩa; (4) thử thay nghĩa vào cả từ để kiểm tra. Áp dụng với từ hữu ích, bằng hữu, hữu nghị. HS làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi kết quả một bước vào ô của mình.

Sơ đồ khăn trải bàn gồm bốn ô tương ứng bốn bước. Kết quả mẫu: hữu ích – tra nghĩa là có; từ cùng họ nghĩa: có ích, có lợi; thử thay: “cuốn sổ có ích” hợp lí. Bằng hữu – tra nghĩa là bạn; từ cùng họ nghĩa: bạn bè; thử thay: “gặp lại bạn bè” hợp lí. Hữu nghị liên quan bạn bè, là quan hệ thân thiện, không suy từ nghĩa “không”.

Củng cố nhận diện nghĩa của yếu tố Hán Việt qua bài tập trắc nghiệm, ghép và đúng/sai; tự kiểm tra bằng học liệu số.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm bốn bài: (1) Hữu trong hữu ích nghĩa là gì? (2) Hữu trong bằng hữu nghĩa là gì? (3) Ghép yếu tố trong từ với nghĩa. (4) Nhận định đúng hay sai: “Hai yếu tố cùng phát âm luôn có cùng nghĩa”. Sau đó, HS đối chiếu bằng bài tập tương tác trên NeoEdu.

Bài 1: B (có). Bài 2: C (bạn). Bài 3: đồng trong đồng bào – cùng; đồng trong nhi đồng – trẻ nhỏ; hữu trong hữu hạn – có. Bài 4: Sai, vì đồng âm có thể khác gốc và khác nghĩa. Bài 6: “tử” trong tử vong là chết, “tử” trong phụ tử là con; không thể hiểu phụ tử là cha chết, vì phụ tử là quan hệ cha và con, phải xét cả từ. Thang chấm bài 6 (thang điểm 1): đáp ứng đúng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1.

Vận dụng kiến thức để sửa lỗi giải nghĩa từ và viết câu đúng, thể hiện khả năng dùng từ Hán Việt chính xác trong đời sống.

GV đưa lời giải sai: “hữu nghị nghĩa là không có bạn vì hữu là không”. HS (1) sửa lời giải; (2) viết hai câu phân biệt hữu ích và bằng hữu. Hoạt động thực hiện cá nhân rồi trao đổi cặp đôi.

Sửa lời giải: Hữu trong hữu nghị liên quan đến bạn bè; hữu nghị là quan hệ thân thiện giữa người với người; không thể suy từ một nghĩa sai của hữu. Thang chấm (thang điểm 1): đáp ứng đúng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1. Hai câu mẫu: “Cuốn sổ này rất hữu ích cho việc ghi chép.” và “Ông gặp lại bằng hữu sau nhiều năm xa cách.” Chấp nhận cách viết khác nếu đúng nghĩa và không trái với dữ kiện.