Giáo án Dế chọi

Huy động trải nghiệm của HS về thú vui và nêu được câu hỏi định hướng cho bài học.

GV đặt câu hỏi: “Một thú vui có thể trở thành gánh nặng khi nào?”. HS nêu ý kiến cá nhân. GV giới thiệu truyện Dế chọi của Bồ Tùng Linh và nêu câu hỏi định hướng: “Vì sao thú chơi dế của một người có quyền lại kéo theo số phận cả một gia đình?”.

HS ghi được ít nhất 2 ý kiến, ví dụ: thú vui trở thành gánh nặng khi bị ép buộc, khi phải làm vì người khác, khi tốn kém hoặc gây hại cho người khác. HS ghi câu hỏi định hướng vào vở và dự đoán ngắn: thú vui ấy có thể thay đổi số phận con người theo hướng nào.

Nêu được diễn biến chính của truyện và nhận diện được chi tiết kì ảo, phân biệt với hiện tượng có thật.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc phần tóm lược trong bài học, sắp xếp 5 sự kiện theo trình tự: (1) lệ tiến dế cho người có quyền khiến gia đình Thành Danh bị cuốn vào việc tìm dế; (2) đứa con lỡ làm chết con dế cha đã tìm được, hoảng sợ sa xuống giếng và mê man; (3) một con dế nhỏ xuất hiện, có sức thắng chọi khác thường; (4) đứa trẻ tỉnh lại và kể hồn mình từng hóa thành dế; (5) con dế nhỏ thắng nhiều cuộc chọi, gia đình đổi vận. Sau đó nhóm xác định chi tiết kì ảo và giải thích vì sao đây không phải hiện tượng có thật.

Trình tự diễn biến đúng: lệ tiến dế cho người có quyền → đứa con làm chết dế, sa giếng → dế nhỏ xuất hiện và thắng chọi → hồn đứa trẻ kể đã hóa thành dế → gia đình đổi vận.
Chi tiết kì ảo: hồn đứa trẻ hóa thành dế.
Kết luận HS rút ra: đây là chi tiết kì ảo, không phải hiện tượng có thật, nên thuộc cách kể của truyện, không phải lời khẳng định về đời sống thực.
Nhận xét: sự thay đổi lớn của số phận bắt nguồn từ một vật giải trí, tạo nghịch lí đáng suy nghĩ.

Giải thích được cách phóng đại và kì ảo tạo ý nghĩa; nhận ra sắc thái mỉa mai ở kết thúc đổi vận và nêu được ý nghĩa của truyện.

HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 2. Mỗi nhóm nhận một câu hỏi chính, ghi ý kiến vào ô của nhóm trên khăn trải bàn, sau đó các nhóm luân chuyển xem và bổ sung. Câu hỏi:
(1) Chỉ ra sự chênh lệch giữa kích thước con dế và sức nặng xã hội của việc tiến dế. Sự chênh lệch đó làm hiện rõ điều gì?
(2) Vì sao kết thúc đổi đời có sắc thái mỉa mai?
(3) Tách điều nhân vật được hưởng khỏi điều người kể muốn người đọc nhận ra. Vì sao một kết thúc có lợi cho nhân vật không nhất thiết là sự tán thành trật tự xã hội?
(4) Chủ đề của truyện là gì? Nêu bằng một câu.

Câu (1): Con dế rất nhỏ nhưng việc tiến dế kéo theo đau khổ của cả gia đình. Phóng đại và kì ảo làm hiện rõ cơ chế bất công: người dân phải chịu đau khổ vì sở thích của kẻ có quyền.
Câu (2): Gia đình đổi vận nhưng phần thưởng vẫn phụ thuộc chính hệ thống tiến dế tùy tiện; may mắn của một nhà không làm mất đi tính bất công của cơ chế.
Câu (3): Nhân vật được hưởng cuộc sống đổi thay; điều người kể muốn người đọc nhận ra là sự tùy tiện của quyền lực. Vì vậy kết thúc có lợi không đồng nghĩa với việc tán thành trật tự xã hội.
Câu (4): Truyện phê phán quyền lực tùy tiện chà đạp đời sống dân thường.

Vận dụng kiến thức đã học để trả lời câu hỏi đọc hiểu, phân biệt dữ kiện và điều suy ra, giải thích bằng dẫn chứng.

HS làm 2 bài tập:
Bài 1: Vì sao việc đổi vận nhờ dế vẫn gợi phê phán xã hội?
Bài 2: Hãy lập bảng hai cột (dữ kiện được cung cấp – điều có thể suy ra) với đoạn: “Đứa con lỡ làm chết con dế cha đã tìm được, hoảng sợ rồi sa xuống giếng; em được vớt lên nhưng còn mê man.” Ghi rõ giới hạn suy luận.
GV chiếu bài tập tương tác trên NeoEdu (nếu có) để HS kiểm tra nhanh đáp án.

Đáp án Bài 1: Số phận cả nhà phụ thuộc vào thú vui và sự ban thưởng tùy tiện. May mắn của một nhà không xóa tính bất công của cơ chế, nên việc đổi vận vẫn gợi phê phán xã hội.
Đáp án Bài 2:

• Dữ kiện được cung cấp: đứa con làm chết con dế cha đã tìm được; đứa trẻ hoảng sợ, sa xuống giếng; em được vớt lên nhưng còn mê man.
• Điều có thể suy ra: việc tìm dế đã tạo áp lực lớn đến mức đứa trẻ hoảng sợ; gia đình chịu nhiều căng thẳng vì thú chơi bị ép buộc.
• Giới hạn suy luận: chỉ dựa trên đoạn tóm lược, không suy diễn về tâm lí chi tiết của nhân vật ngoài văn bản.

Vận dụng bài học để viết đoạn văn ngắn về một tình huống thực tế, liên hệ với cách hiểu về quyền lực và đời sống người khác.

GV nêu tình huống: “Một bạn rất thích sưu tập đồ chơi, nhưng gia đình bắt buộc cả nhà phải dành nhiều tiền và thời gian để phục vụ sở thích đó.” HS viết đoạn văn khoảng 6–8 câu, trả lời: Thú vui này đang tạo ra điều gì cho người khác? Em nhìn nhận điều đó như thế nào? Đoạn văn cần có ít nhất một dẫn chứng từ truyện Dế chọi. Phần chưa xong hoàn thành ở nhà.

Đoạn văn mẫu tham khảo: Thú vui chỉ là niềm vui khi người chơi tự nguyện và không làm khổ người khác. Khi sở thích bị ép buộc, nó trở thành gánh nặng cho cả gia đình, giống như con dế trong truyện kéo theo đau khổ cho nhà Thành Danh. Vì vậy, mỗi người cần biết cân nhắc sở thích của mình để không đặt gánh nặng lên người thân.