Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 17

Huy động vốn hiểu biết sẵn có và giúp HS nhận ra rằng một tên gọi hoặc cụm từ ngắn có thể gợi cả một câu chuyện xưa.

GV chiếu hai cụm từ “núi Vọng Phu” và “tích Tinh Vệ”, hỏi: Khi nghe tên gọi này, em liên tưởng đến điều gì? Vì sao một cái tên ngắn lại gợi được cả câu chuyện?

HS nêu được: “núi Vọng Phu” gợi hình ảnh người phụ nữ chờ chồng, gắn với sự đợi chờ người thân; “tích Tinh Vệ” gợi hình ảnh con chim nhỏ ngậm đá lấp biển, gợi ý chí bền bỉ. Kết luận ban đầu: tên gọi ngắn có thể mang theo một câu chuyện, nên người đọc cần biết câu chuyện đó mới hiểu đúng.

HS nêu được khái niệm điển tích, điển cố, hiểu điều kiện để hiểu đúng và phân biệt điển cố với tên riêng hoặc từ Hán Việt thông thường.

HS đọc phần khái niệm trong bài giảng và trao đổi theo cặp đôi để trả lời ba câu hỏi: (1) Điển cố gợi điều gì bằng cách nào? (2) Muốn hiểu một điển cố cần biết những gì? (3) Vì sao không phải mọi tên riêng hay từ Hán Việt đều là điển cố? Lấy ví dụ: núi Vọng Phu gợi sự chờ đợi người thân; tích Tinh Vệ gợi ý chí bền bỉ.

HS rút ra kiến thức: (1) Điển cố gợi một câu chuyện, nhân vật hoặc lời xưa bằng một tên gọi hoặc cụm từ ngắn. (2) Muốn hiểu cần biết nguồn của tích và ngữ cảnh câu văn đang đọc. (3) Từ Hán Việt là lớp từ phân loại theo nguồn gốc; tên riêng chỉ là tên người, tên đất; chỉ khi tên hay từ đó gợi được một nguồn chuyện hoặc lời xưa thì mới là điển cố.

HS nắm được quy trình bốn bước đọc điển cố và vận dụng để giải thích tác dụng của một điển cố trong câu văn cụ thể.

GV trình chiếu quy trình: tra chú thích → kể rất ngắn tích liên quan → xác định nét nghĩa được mượn → giải thích tác dụng trong câu đang đọc. Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A ghép bước đọc, phần B phân tích câu “Bà vẫn giữ một niềm chờ đợi Vọng Phu.”). Lưu ý: không kể dài toàn bộ câu chuyện nguồn mà bỏ ngữ cảnh.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành đúng: Tìm nguồn – đọc chú thích hoặc tra cứu đáng tin cậy; Hiểu nghĩa – xác định nét nghĩa được mượn; Phân tích – gắn nét nghĩa với ngữ cảnh hiện tại. Phần B: tích Vọng Phu (người phụ nữ chờ chồng đến hóa đá) được mượn nét nghĩa đợi chờ bền bỉ, gắn với “niềm chờ đợi” của nhân vật “bà”; tác dụng là gợi sự chờ đợi lâu dài và nặng tình, làm câu văn cô đọng và có chiều sâu văn hóa.

HS vận dụng khái niệm và quy trình đã học để làm bốn bài tập nhận biết nét nghĩa, dấu hiệu điển cố, ghép bước đọc và phân biệt điển cố với từ Hán Việt.

HS làm Phiếu học tập số 2 (bài 1–4) theo cặp đôi, sau đó đối chiếu với nhóm 4. Đề: Bài 1. Cụm “núi Vọng Phu” gợi nét nghĩa nào? A. Sự đợi chờ bền bỉ; B. Sự kết nghĩa anh em; C. Khát vọng lập công ở chiến trận; D. Lời hứa trả ơn người cứu giúp. Bài 2. Dấu hiệu quan trọng của điển cố là: A. Có dùng từ gốc Hán; B. Gợi lại một chuyện, nhân vật hoặc lời xưa trong ngữ cảnh mới; C. Có nhắc bất kì tên người nào; D. Có nghĩa bóng nhưng không gắn nguồn văn hóa. Bài 3. Ghép bước đọc điển cố với nội dung tương ứng: Tìm nguồn; Hiểu nghĩa; Phân tích. Bài 4. Nhận định “Mọi từ Hán Việt đều là điển cố” đúng hay sai, vì sao?

Đáp án: Bài 1: A – tích người phụ nữ chờ chồng đến hóa đá gắn với đợi chờ. Bài 2: B – nét nghĩa phụ thuộc nguồn văn hóa được gợi lại. Bài 3: Tìm nguồn – đọc chú thích hoặc tra cứu đáng tin cậy; Hiểu nghĩa – xác định nét nghĩa được mượn; Phân tích – gắn nét nghĩa với ngữ cảnh hiện tại (tra cứu phục vụ hiểu câu, không thay thế phân tích). Bài 4: Sai – từ Hán Việt là lớp từ theo nguồn gốc; điển cố là cách gợi một nguồn chuyện hoặc lời xưa.

HS vận dụng quy trình đọc điển cố để viết một câu mới có dùng điển cố và giải thích tác dụng của điển cố trong câu đó.

HS thực hiện hai nhiệm vụ: (1) Viết một câu có dùng tích Tinh Vệ theo nghĩa ý chí bền bỉ, rồi giải thích. (2) Giải thích tác dụng của “Vọng Phu” trong câu: “Bà vẫn giữ một niềm chờ đợi Vọng Phu.” Gợi ý: nên chọn một việc thực tế ở lớp, ở nhà hoặc ở trường để gắn với tích Tinh Vệ.

Câu mẫu tham khảo: “Nhóm giữ một quyết tâm Tinh Vệ trước công việc khó.” Giải thích: tích chim ngậm đá lấp biển gợi sự kiên trì; câu không khẳng định việc ấy có thật. Với câu (2): điển cố Vọng Phu gợi sự chờ đợi lâu dài và nặng tình qua tích người vợ chờ chồng; tạo độ cô đọng và chiều sâu văn hóa. Thang chấm tham khảo (tổng 1 điểm): đáp ứng đúng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và được chứng minh.