Giáo án Trình bày ý kiến về một sự việc có tính thời sự (con người trong mối quan hệ với tự nhiên)

HS nhận ra sự khác nhau giữa lời kêu chung chung và một sự việc cụ thể có nguồn, từ đó xác định vấn đề cần bàn trong bài nói.

GV đưa ra hai câu: “Hãy giữ môi trường sạch.” và “Miệng cống trước cổng trường thường bị túi nhựa che kín sau mỗi trận mưa.” HS trả lời ba câu hỏi: (1) Câu nào dễ đồng ý nhưng khó hành động? Vì sao? (2) Câu nào cho người nghe biết chuyện gì đang xảy ra, ở đâu? (3) Nếu phải nói trước lớp về rác nhựa, em sẽ nêu sự việc nào và lấy thông tin từ đâu?

• Câu trả lời (1): câu “giữ môi trường sạch” chung chung, dễ đồng ý rồi quên, không chỉ ra việc cần làm.
• Câu trả lời (2): câu thứ hai nêu vị trí cụ thể (miệng cống trước cổng trường) và hiện tượng cụ thể (bị túi nhựa che kín sau mưa), giúp người nghe hình dung được vấn đề.
• Câu trả lời (3): HS nêu được một sự việc thật ở trường hoặc địa phương, kèm nguồn thông tin đáng tin cậy (quan sát trực tiếp có ghi chép, thông báo của nhà trường, báo chí chính thống). Không dùng tin chưa kiểm chứng.

HS phân biệt được dữ kiện thật (đã kiểm chứng, có nguồn) với ý kiến, suy đoán và sáng tạo; biết chọn đề, xác định người nghe, phạm vi và thông điệp cho bài nói.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn với nhiệm vụ: đọc đề “Có nên tổ chức một đợt giảm rác nhựa gắn với theo dõi lâu dài?”, xác định người nghe, phạm vi và thông điệp, sau đó ghi chất liệu vào Phiếu học tập số 1 theo hai bên: bên dữ kiện thật và bên ý kiến hoặc sáng tạo. Không dùng số liệu bịa.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với các nội dung:

• Người nghe: bạn học cùng khối, ban giám hiệu hoặc người phụ trách vệ sinh (chọn một và giải thích lí do).
• Phạm vi: điểm tập kết rác gần cổng trường, trong thời gian nhất định.
• Thông điệp: đợt giảm rác nhựa cần có theo dõi lâu dài để biết hiệu quả thật, không chỉ làm một buổi ra quân.
• Dữ kiện thật (có nguồn): ví dụ “Miệng cống trước cổng trường bị túi nhựa che kín sau mưa (quan sát của lớp, ghi ngày giờ)”.
• Ý kiến hoặc sáng tạo: ví dụ “Lớp nên đặt thùng phân loại có hướng dẫn rõ”, “Nên đặt bảng nhắc mang bình nước”.
  Kết luận nhóm: mọi dữ kiện đều có nguồn; mọi ý kiến được gắn nhãn là ý kiến.

HS nhận ra quy trình lập kế hoạch, thực hiện và chỉnh sửa bài nói qua đoạn mẫu; biết chọn hai hoặc ba ý có quan hệ và gắn dẫn chứng cho từng ý.

HS đọc đoạn mẫu về rác nhựa (đoạn bắt đầu bằng “Sau buổi mưa, miệng cống trước cổng trường…”), gạch chân câu nêu trọng tâm, khoanh bằng chứng hoặc hành động cụ thể và tìm chỗ kết nối ý. Sau đó HS điền Phiếu học tập số 2 để lập dàn ý cho đề của mình (hoặc đề chung của lớp).

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với các nội dung:

• Trọng tâm (câu nêu vấn đề cụ thể): giảm rác nhựa ở điểm tập kết gần trường, có theo dõi lâu dài.
• Ba ý có quan hệ theo trình tự: (1) Sự việc và vấn đề cụ thể, có dữ kiện thật; (2) Đề xuất hành động và cách thực hiện an toàn, có người lớn phối hợp; (3) Cách theo dõi kết quả sau một thời gian (ví dụ so sánh số lần điểm tập kết bị đầy hoặc phản hồi của người phụ trách, không chỉ dựa vào ảnh chụp ngày ra quân).
• Kết nối ý: câu chuyển đoạn như “Từ kết quả ấy, lớp cần…”.
  Kết luận: mẫu chỉ là một cách triển khai, HS thay bằng quan sát và trải nghiệm của mình.

HS vận dụng được kiến thức vừa học để hoàn thiện dàn ý, nhận xét chi tiết có hiệu quả, trình bày thử bài nói 2–3 phút và chỉnh sửa theo phản hồi.

Bài 1: Xác định sản phẩm, người tiếp nhận và một giới hạn phải giữ với đề “Có nên tổ chức một đợt giảm rác nhựa gắn với theo dõi lâu dài?”.
Bài 5: Lập dàn ý với trọng tâm và ba ý triển khai.
Bài 6: Chỉ ra một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả trong đoạn mẫu và giải thích.
Bài 7: Trình bày 2–3 phút, một bạn đóng vai người nghe đặt một câu hỏi về khả năng thực hiện.
Bài 8: Nêu một điểm chưa rõ trong bản nháp, đưa phiên bản sửa và giải thích tác dụng.

Đáp án và yêu cầu:

• Bài 1 (1 điểm): sản phẩm là bài nói 2–3 phút; người tiếp nhận là bạn học, giáo viên hoặc người phụ trách vệ sinh, phải chọn rõ và giải thích; giới hạn: không trình bày tin chưa kiểm chứng như sự thật, không hứa đạt kết quả vượt khả năng, không tổ chức thu gom rác khi chưa có người lớn hướng dẫn và bảo hộ. Thang chấm: đúng loại sản phẩm 0,3; người tiếp nhận phù hợp 0,2; giới hạn cụ thể và lí giải 0,4; diễn đạt 0,1.
• Bài 5 (dàn ý): trọng tâm là đợt giảm rác nhựa cần gắn với theo dõi lâu dài để đánh giá hiệu quả; ba ý là sự việc và dữ kiện thật, đề xuất hành động an toàn có phối hợp, cách theo dõi kết quả. Thang chấm: đáp ứng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1.
• Bài 6: chi tiết hiệu quả là “miệng cống trước cổng trường thường bị túi nhựa che kín”, vì cụ thể về vị trí và hiện tượng, người nghe hình dung được vấn đề. Lí lẽ hiệu quả: đối lập lời kêu chung “giữ môi trường sạch” với hành động cụ thể, cho thấy vì sao lời kêu chung dễ bị quên.
• Bài 7 (1 điểm): đúng dạng và đủ nội dung 0,3; tổ chức và chi tiết, lí lẽ 0,3; diễn đạt, sử dụng phương tiện phù hợp 0,2; trả lời phản hồi và tính độc lập 0,2. Đánh giá bởi người.
• Bài 8: bản sửa cụ thể, ví dụ thêm một bằng chứng hoặc thay câu mơ hồ “làm cho môi trường tốt hơn” bằng “đếm số túi nhựa nhặt được trong một buổi quan sát có người lớn đi cùng”; giải thích vì sao người nghe hiểu hơn. Không chỉ ghi “em sẽ viết hay hơn”.

HS vận dụng toàn bộ quy trình để trình bày một bài nói hoàn chỉnh 2–3 phút về sự việc thời sự gần gũi, kết nối với hành động thực tế của lớp hoặc trường.

Mỗi HS chọn một sự việc thời sự có thật ở trường hoặc địa phương (không nhất thiết là rác nhựa), trình bày bài nói 2–3 phút theo cấu trúc: nêu sự việc và nguồn, quan điểm, lí lẽ, đề xuất; người nghe ghi quan điểm và đặt một câu hỏi về khả năng thực hiện. Sau đó HS hoàn thiện bản nháp để nộp GV và tiếp tục ghi chép nguồn về nhà.

• Bài nói 2–3 phút có đủ năm phần: sự việc và nguồn, quan điểm, lí lẽ, dẫn chứng, đề xuất.
• Phiếu ghi của người nghe: quan điểm của người nói, một câu hỏi về khả năng thực hiện và một nhận xét về chỗ cần kiểm chứng.
• Bản nháp đã sửa có ghi chú nguồn thông tin; các câu trích lời người khác được đặt trong ngoặc kép và ghi nguồn.
• Kết quả cần đạt: không có tin chưa kiểm chứng được trình bày như sự thật; không có số liệu bịa.