Giáo án Củng cố, mở rộng trang 34

Huy động kiến thức nền về ba văn bản đã học; xác định nhiệm vụ đối chiếu, hệ thống hóa trong tiết học.

HS viết nhanh vào vở ba cột ứng với ba văn bản: yếu tố kì ảo nổi bật và một vấn đề đáng suy nghĩ của mỗi văn bản. GV đặt câu hỏi: “Trong ba văn bản, yếu tố kì ảo nào khiến em ấn tượng nhất? Vì sao em cho rằng yếu tố đó có ý nghĩa với câu chuyện?”

Ba dòng ghi nhanh:

• Chuyện người con gái Nam Xương: thủy cung, hồn Vũ Nương hiện về trong lễ giải oan; vấn đề phẩm giá người phụ nữ và hậu quả của sự nghi oan.
• Dế chọi: hồn đứa trẻ hóa thành dế, con dế nhỏ thắng chọi; vấn đề quyền lực tùy tiện chà đạp đời sống dân thường.
• Sơn Tinh - Thủy Tinh: phép thuật núi và nước, cuộc giao tranh kì vĩ; vấn đề kể lại truyền thuyết bằng sức tưởng tượng và giọng kể mới.

Hệ thống hóa nội dung, nghệ thuật của ba văn bản; phân tích chức năng chi tiết kì ảo, nghịch lí, giọng mỉa mai và giọng kể mới; so sánh theo tiêu chí chung nhưng giữ nét riêng của từng văn bản.

Kĩ thuật mảnh ghép hai vòng.
Vòng 1: Lớp chia 3 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nhận một văn bản. Nhóm hoàn thành phần A của Phiếu học tập số 1.
Vòng 2: Lập nhóm mảnh ghép gồm 3 HS, mỗi người từ một nhóm chuyên gia khác nhau. Mỗi HS trình bày phần A của nhóm mình; cả nhóm hoàn thành phần B (bảng đối chiếu ba văn bản) theo bốn tiêu chí: đề tài và vấn đề, chi tiết kì ảo và chức năng, nhân vật, giọng điệu hoặc giọng kể.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao chi tiết cái bóng vừa bắt nguồn từ tình thương vừa trở thành đầu mối của bi kịch?”; “Đâu là nghịch lí trong việc đổi vận nhờ một con dế?”; “Cốt truyện nguồn và giọng kể mới trong Sơn Tinh - Thủy Tinh khác nhau ở điểm nào?”

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành, gồm:

• Chuyện người con gái Nam Xương: quan hệ nhân quả: lời con nói → Trương Sinh nghi oan → Vũ Nương tìm đến cái chết → đứa bé chỉ bóng → Trương Sinh hiểu sự thật. Chi tiết thủy cung và lễ giải oan thể hiện khát vọng công lí, nhưng Vũ Nương không trở lại đời sống gia đình. Cái bóng vừa là tình thương vừa là đầu mối bi kịch.
• Dế chọi: lệ tiến dế chọi tạo gánh nặng cho gia đình; chi tiết hồn hóa thân thành dế là yếu tố kì ảo, không có thật; nghịch lí là vật giải trí quyết định vận mệnh; giọng mỉa mai hướng vào quyền lực tùy tiện.
• Sơn Tinh - Thủy Tinh: giữ đề tài kén rể và sức mạnh phi thường của hai nhân vật; làm mới bằng cảnh giao tranh núi nước, cảm xúc ghen giận đời thường, hình ảnh Mị Nương trẻ trung, giọng kể sinh động.
  Bảng đối chiếu ba văn bản (viết dạng danh sách theo bốn tiêu chí) là sản phẩm chung của nhóm mảnh ghép.

Củng cố nhận diện chức năng của chi tiết, nhân vật và khái niệm điển cố, từ Hán Việt thông qua bài tập ghép và trắc nghiệm.

Bài tập 2, 4, 6 (ghép chi tiết hoặc thành phần với vai trò tương ứng) và bài tập 7 đến 10 (trắc nghiệm). HS làm cá nhân 3 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. GV có thể dùng học liệu số NeoEdu để chiếu đáp án kiểm tra nhanh.
Đề bài 7: Cụm “núi Vọng Phu” gợi nét nghĩa nào? A. Sự đợi chờ bền bỉ; B. Sự kết nghĩa anh em; C. Khát vọng lập công ở chiến trận; D. Lời hứa trả ơn người cứu giúp.
Đề bài 8: Dấu hiệu quan trọng của điển cố là: A. Có dùng từ gốc Hán; B. Gợi lại một chuyện, nhân vật hoặc lời xưa trong ngữ cảnh mới; C. Có nhắc bất kì tên người nào; D. Có nghĩa bóng nhưng không gắn nguồn văn hóa.
Đề bài 9: “Hữu” trong hữu ích nghĩa là: A. bạn; B. có; C. phía phải; D. không.
Đề bài 10: “Hữu” trong bằng hữu nghĩa là: A. có; B. phía phải; C. bạn; D. không.

Đáp án và kết quả ghép:

• Bài 2 (Nam Xương): Cái bóng – đầu mối bi kịch, xuất phát từ tình thương; Thủy cung và lễ giải oan – phần kì ảo làm sáng tỏ oan khuất nhưng không phục hồi đời sống gia đình; Trương Sinh nghe lời con – nguyên nhân trực tiếp của nỗi oan.
• Bài 4 (Dế chọi): Lệ tiến dế chọi – nguồn gốc quyền lực tùy tiện; Đứa con làm chết dế – nút thắt đưa câu chuyện đến biến cố; Hồn hóa thân thành dế – chi tiết kì ảo, không có thật; Con dế nhỏ thắng liên tiếp – đổi vận, tạo nghịch lí phê phán.
• Bài 6 (Sơn Tinh - Thủy Tinh): Phép thuật núi và nước – chất liệu kì ảo kế thừa truyền thuyết; Yêu và ghen giận – cảm xúc gần đời thường của nhân vật thần linh; Mị Nương với dáng vẻ và phản ứng – nét trẻ trung, nhân vật được nhìn gần hơn; Giao tranh núi nước – cách kể làm mới cuộc tranh giành.
• Bài 7: A (núi Vọng Phu gợi sự đợi chờ bền bỉ, tích người phụ nữ chờ chồng hóa đá).
• Bài 8: B (điển cố gợi lại chuyện hoặc lời xưa trong ngữ cảnh mới).
• Bài 9: B (hữu ích: có ích).
• Bài 10: C (bằng hữu: bạn bè).

Vận dụng kiến thức đã đối chiếu để trả lời câu hỏi mở, lí giải có căn cứ và biết nêu dẫn chứng cụ thể.

HS làm việc theo cặp đôi (kĩ thuật Suy nghĩ - Cặp đôi - Chia sẻ) với ba câu hỏi:
Câu 1: Vì sao phần kết không thể được coi là một hạnh phúc trọn vẹn trong “Chuyện người con gái Nam Xương”?
Câu 3: Vì sao việc đổi vận nhờ dế vẫn gợi phê phán xã hội trong “Dế chọi”?
Câu 5: Điều gì khiến một tác phẩm kể lại truyện cũ như “Sơn Tinh - Thủy Tinh” vẫn là sáng tạo?

Đáp án gợi ý (chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và có dẫn chứng):

• Câu 1: Vũ Nương chết oan, sự thật đến muộn; phần kì ảo (thủy cung, lễ giải oan) chỉ làm sáng tỏ oan khuất, nhưng nàng không trở lại đời sống gia đình. Dẫn chứng: “không trở lại đời sống gia đình”; cái bóng vừa là tình thương vừa là đầu mối bi kịch. Hạnh phúc gia đình đã bị phá vỡ không thể phục hồi.
• Câu 3: Lệ tiến dế chọi cho người có quyền khiến một thú vui trở thành gánh nặng hủy hoại đời sống. Nghịch lí là số phận gia đình đổi thay chỉ từ một con dế, nên đây không đơn giản là lời ca ngợi may mắn mà gợi phê phán quyền lực tùy tiện chà đạp dân thường.
• Câu 5: Tác giả làm mới bằng giọng kể trẻ trung, cảnh giao tranh núi nước sinh động; nhân vật được nhìn gần với cảm xúc đời thường (ghen giận, phản ứng của Mị Nương). Dấu vết truyền thuyết vẫn còn nhưng có chất riêng của tác giả.

Vận dụng cách đọc có ghi chép để tiếp cận một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề; phân biệt điều văn bản nói với liên hệ cá nhân.

GV giao nhiệm vụ: chọn một văn bản mới (truyện kì ảo, truyện dân gian hoặc văn bản cùng vấn đề quyền lực, số phận, tình thương). Khi đọc, ghi bốn mục: thông tin nguồn (tên văn bản, tác giả, nguồn); một chi tiết đáng chú ý; một cách hiểu có dẫn chứng; một câu hỏi còn băn khoăn. Khi trao đổi, mỗi HS nói riêng điều văn bản thể hiện và điều là liên hệ cá nhân.
Câu hỏi GV đặt ra: “Chi tiết em chọn cho thấy điều gì trong văn bản? Liên hệ của em có phải là điều văn bản đã nói không?”

Phiếu ghi chép bốn mục cho văn bản mới, kèm hai câu tách bạch: một câu nêu điều văn bản thể hiện, một câu nêu liên hệ cá nhân. Ví dụ: “Văn bản thể hiện nỗi oan khiến người phụ nữ mất mạng; liên hệ cá nhân của mình là cần lắng nghe trước khi kết luận.”