Giáo án Bài 16. Thực hành: Lập chương trình máy tính

HS hiểu nhiệm vụ tìm số lớn nhất của ba số và nhận ra lỗi khi khởi tạo $m = 0$ với dữ liệu có số âm.

GV nêu tình huống: lớp có ba bạn ghi điểm kiểm tra, cần tìm điểm cao nhất. Sau đó GV đưa bộ số $-5$, $-2$, $-8$ và yêu cầu HS dự đoán kết quả nếu chọn $m = 0$ làm giá trị khởi đầu.
Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu chọn $m = 0$ ban đầu, chương trình sẽ cho kết quả bao nhiêu với bộ $-5$, $-2$, $-8$? Vì sao?” và “Vậy nên khởi tạo $m$ bằng giá trị nào để đúng với mọi bộ số?”

HS nêu được: với $m = 0$, chương trình in ra $0$ là sai vì $0$ lớn hơn cả ba số âm. HS rút ra: khởi tạo $m$ bằng chính số đầu tiên $a$ thay vì một số cố định; tìm số lớn nhất phải đúng với mọi bộ dữ liệu trong miền bài toán.

HS xây dựng được chương trình Scratch hỏi – lưu – so sánh – thông báo, giải thích được vai trò của từng biến và cách cập nhật $m$.

HS làm việc theo cặp đôi tại máy tính, thực hiện theo quy trình: hỏi và lưu $a$, $b$, $c$ lần lượt; đặt $m = a$; nếu $b > m$ thì đặt $m = b$; nếu $c > m$ thì đặt $m = c$; nói $m$.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao phải lưu câu trả lời vào biến trước khi hỏi tiếp?” và “Khi xét $c$, ta so sánh $c$ với giá trị nào của $m$? Vì sao không so với $a$?”
HS điền vết kiểm chứng vào Phiếu học tập số 1 khi chạy thử với bộ $7$, $12$, $9$.

Chương trình Scratch gồm các khối: hỏi “Nhập số thứ nhất” và lưu vào $a$; hỏi “Nhập số thứ hai” và lưu vào $b$; hỏi “Nhập số thứ ba” và lưu vào $c$; đặt $m = a$; nếu $b > m$ thì đặt $m = b$; nếu $c > m$ thì đặt $m = c$; nói $m$.
Vết kiểm chứng bộ $7$, $12$, $9$: $m = 7$, sau khi xét $b$ thì $m = 12$, xét $c$ thì vẫn $m = 12$; kết quả $12$.
HS rút ra: sau mỗi phép so sánh, $m$ luôn là số lớn nhất trong các số đã xét; cần lưu giá trị trả lời vào biến để không bị ghi đè khi hỏi tiếp.

HS giải thích được việc kiểm tra dữ liệu vào theo miền bài toán và thử các trường hợp hai số bằng nhau hoặc toàn số âm.

GV đặt câu hỏi: “Số lượng học sinh có thể là số nào? Có thể là $-3$ hay $2{,}5$ không?” và “Nếu người dùng nhập chữ thay vì số thì chương trình nên làm gì?”
Nhóm thử ba bộ dữ liệu: $4$, $4$, $1$; $-5$, $-5$, $-5$; $-5$, $-2$, $-8$ và ghi kết quả vào vở.
GV hướng dẫn: nếu công cụ không có khối kiểm tra số trực tiếp, HS dùng khối so sánh hoặc kiểm tra rỗng theo hướng dẫn của GV; không cho chương trình tiếp tục khi dữ liệu không hợp lệ với miền bài toán.

Bảng kết quả ba bộ thử: $4$, $4$, $1$ cho $4$; $-5$, $-5$, $-5$ cho $-5$; $-5$, $-2$, $-8$ cho $-2$.
Kiến thức rút ra: dữ liệu vào phải thuộc miền bài toán (số lượng là số nguyên không âm trong bài tính tiền công); cần thử cả trường hợp bằng nhau và số âm; chuỗi không phải số phải được nhận diện và báo lỗi theo hướng dẫn, không đưa vào phép tính.

HS vận dụng kiến thức để trả lời đúng các câu hỏi về thuật toán, đánh giá cách làm đúng – sai và tự chấm sản phẩm Scratch theo thang điểm.

HS làm nhanh các câu hỏi sau, sau đó chạy thử chương trình theo nhiệm vụ số 7.

1. Ca $7$, $12$, $9$ trả về gì?
2. Ca $-5$, $-2$, $-8$ trả về gì?
3. Cần lưu câu trả lời vào biến tương ứng trước lần hỏi tiếp. Đúng hay sai?
4. Lệnh xét $c$ phải so với gì? A. $m$ hiện tại; B. Luôn $0$; C. Luôn $b$ dù $m$ đã giữ giá trị khác; D. Luôn $a$ mà bỏ kết quả so $b$.
5. Dùng $m = 0$ đúng với mọi bộ số âm. Đúng hay sai?
6. Chọn các cách đúng để tìm lớn nhất ba số đã nhập: A. Đặt $m = a$, so $b$ với $m$ rồi so $c$ với $m$; B. Đặt $m = a$, so $c$ với $m$ rồi so $b$ với $m$; C. Đặt $m = 0$ rồi chỉ cập nhật nếu gặp số lớn hơn $0$; D. Đặt $m = a$ rồi ghi đè $m = b$, $m = c$ không so sánh.
7. Lập Scratch tìm lớn nhất ba số với ca $7$, $12$, $9$ và $-5$, $-2$, $-8$, không khởi tạo $m = 0$; lưu dự án và ghi vết hai ca.

Đáp án: 1. $12$ (vì $12$ lớn hơn $7$ và $9$). 2. $-2$ (vì $-2$ là số ít âm nhất). 3. Đúng (giá trị trả lời sẽ thay đổi nếu không lưu). 4. Đáp án A ($m$ là số lớn nhất của các số đã xét). 5. Sai (sẽ giữ $0$, sai). 6. Đáp án A và B (sau mỗi phép so sánh, $m$ giữ số lớn nhất đã xét; $m = 0$ sai với số âm; ghi đè không so sánh chỉ giữ số cuối).
Thang chấm câu 7 (tổng $10$ điểm): hỏi và lưu đúng ba biến $0{,}2$ điểm; khởi tạo và so sánh, cập nhật $m$ đúng $0{,}35$ điểm; hai vết $12$ và $-2$ đúng $0{,}3$ điểm; giải thích không khởi tạo $0$ và có kiểm tra dữ liệu $0{,}15$ điểm. Chấp nhận phương án tương đương đúng, có lí giải và an toàn.
Vết kiểm chứng ca $-5$, $-2$, $-8$: $m = -5$, xét $b$ được $m = -2$, xét $c$ giữ $m = -2$; kết quả $-2$. Đây là vết kiểm chứng thuật toán, HS cần tự chạy và ghi lại kết quả thực tế của chương trình mình.

HS vận dụng biến, phép nhân và kiểm tra dữ liệu để lập chương trình tính tiền công trong tình huống thực tế, giải thích được kết quả và điều kiện áp dụng.

Đề bài: chương trình hỏi số giờ $h$ và đơn giá $g$ (đồng mỗi giờ), tính tiền $T = h \cdot g$. Số giờ phải là số nguyên không âm; nếu nhập không hợp lệ thì báo lỗi, không trả tiền âm.
Thử với $h = 6$, $g = 25000$ và $h = -1$ (đơn giá giả định để luyện tập, không phải mức lương thực tế).
HS điền kết quả vào Phiếu học tập số 2.

Kết quả: với $h = 6$, $g = 25000$ thì $T = 150000$ đồng. Với $h = -1$ thì chương trình báo lỗi “Số giờ không hợp lệ” và không tính tiền.
Đánh giá: công thức đúng $0{,}5$ điểm; kiểm tra âm đúng $0{,}3$ điểm; giới hạn dữ liệu đúng $0{,}2$ điểm.
Kiến thức rút ra: một chương trình tốt phải kiểm tra điều kiện áp dụng trước khi tính toán; kết quả cần được giải thích theo điều kiện giả định của bài.