Giáo án Bài 13a · LUA-CHON-A. Hoàn thiện bảng tính quản lí tài chính gia đình

Huy động kiến thức nền về bảng thu–chi và nhận ra nhu cầu dùng công thức để thống kê, cảnh báo ngân sách một cách chính xác.

HS quan sát bảng mẫu gồm 4 khoản: Học 20 000, Ăn 30 000, Học 15 000, Khác 10 000 đồng, ngân sách 80 000 đồng. GV đặt câu hỏi: (1) Nếu cộng bằng tay, em cần làm gì để biết tổng các khoản đã vượt ngân sách hay chưa? (2) Nếu bảng có 50 khoản, việc kiểm tra bằng tay có dễ sai không? (3) Làm sao để bảng tự cảnh báo khi vượt ngân sách?

HS nêu được: phải cộng toàn bộ các khoản rồi so sánh với 80 000; cộng tay với nhiều dòng dễ nhầm; cần dùng công thức để tính tổng, đếm và cảnh báo tự động. Kết quả đúng cần đạt là tổng 75 000 đồng, còn lại 5 000 đồng (so với ngân sách 80 000).

Nêu và giải thích được cách dùng xác thực dữ liệu, COUNTIF đếm số khoản và SUMIF tính tổng theo loại.

HS làm theo nhóm cặp, mở bảng mẫu và thực hiện theo Phiếu học tập số 1: (a) Áp danh sách Học, Ăn, Khác cho vùng B2:B5; áp số nguyên không âm cho vùng C2:C5. (b) Nhập công thức F3 =COUNTIF(B2:B5,"Học") để đếm số khoản Học. (c) Nhập F4 =SUMIF(B2:B5,"Học",C2:C5), F5 =SUMIF(B2:B5,"Ăn",C2:C5), F6 =SUMIF(B2:B5,"Khác",C2:C5). (d) Đối chiếu với ví dụ trên trang bài học NeoEdu. Câu hỏi GV: COUNTIF và SUMIF khác nhau thế nào? Vì sao cần xác thực dữ liệu trước khi tính?

• F3 = 2 (số khoản Học); F4 = 35 000 (20 000 + 15 000); F5 = 30 000 (Ăn); F6 = 10 000 (Khác).
• Kiến thức HS rút ra: COUNTIF đếm số lần một điều kiện xuất hiện (đếm số khoản); SUMIF cộng số tiền ở vùng tương ứng khi thoả điều kiện (tổng theo loại).
• Xác thực dữ liệu giúp tránh gõ sai tên loại (ví dụ 'Hoc' thay vì 'Học') làm công thức bỏ sót khoản và tính sai.
• Kiểm tra: 35 000 + 30 000 + 10 000 = 75 000.

Vận dụng được hàm SUM và IF để tính tổng chung, so sánh với ngân sách và giải thích ngưỡng cảnh báo.

HS tiếp tục theo Phiếu học tập số 1: nhập F2 =SUM(C2:C5); F7 =IF(F2<=$F$1,"Trong mức","Vượt") (ô F1 là địa chỉ cố định); F8 =F1-F2 để tính ngân sách còn lại. Câu hỏi GV: Vì sao phải dùng địa chỉ tuyệt đối cho F1? Nếu F2 bằng đúng 80 000 thì nhãn là gì? Vì sao?

• F2 = 75 000 đồng; F7 = "Trong mức"; F8 = 5 000 đồng.
• Kiến thức HS rút ra: IF(điều kiện, giá trị nếu đúng, giá trị nếu sai) cho nhãn cảnh báo tự động; địa chỉ tuyệt đối ($F$1) giữ ngân sách cố định khi sao chép công thức; điều kiện <= nghĩa là bằng ngân sách vẫn được tính là 'Trong mức'.
• Ví dụ: nếu F2 = 80 000 thì F7 cho 'Trong mức' vì 80 000 <= 80 000 là đúng.

Vận dụng COUNTIF, SUMIF, IF để giải các câu hỏi kiểm tra và dự đoán sự thay đổi kết quả khi thêm dữ liệu.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu: (1) Tổng 4 khoản bằng bao nhiêu? (2) Tổng khoản Học bằng bao nhiêu? (3) Ngân sách còn lại bao nhiêu? (4) Bài học có bắt buộc công khai thu nhập thật của gia đình không? (5) Đếm số khoản Học dùng hàm nào: A. COUNTIF; B. SUMIF; C. MAX; D. AVERAGE? (6) Biểu thức 75 000 <= 80 000 đúng hay sai và nhãn tương ứng là gì? (7) Thêm khoản Khác 12 000 đồng vào dòng 6, những kết quả nào thay đổi? Nhận xét về phạm vi công thức và xác thực.

• (1) 75 000 đồng.
• (2) 35 000 đồng.
• (3) 5 000 đồng.
• (4) Sai: không cần công khai thu nhập thật; dùng dữ liệu mẫu để bảo vệ riêng tư.
• (5) Đáp án A, COUNTIF, vì cần đếm số khoản chứ không cộng tiền.
• (6) Đúng; nhãn là 'Trong mức'.
• (7) Tổng đổi thành 87 000 đồng; tổng khoản Khác đổi thành 22 000 đồng; tổng Học 35 000 và số khoản Học 2 không đổi; F7 đổi thành 'Vượt' và chênh lệch là 7 000 đồng (F8 = −7 000). Phải mở rộng vùng công thức và vùng xác thực để bao gồm dòng mới.

Vận dụng quy trình hoàn thiện bảng quản lí tài chính với dữ liệu giả định, kiểm tra kết quả và trình bày bản in có nhãn rõ ràng.

HS (theo nhóm cặp) xây dựng bảng thu–chi giả định cho một buổi liên hoan của lớp: 4 khoản (ví dụ Mua đồ, Ăn uống, Trang trí, Khác) với số tiền giả định, ngân sách tự đặt. Yêu cầu: xác thực danh sách loại và số nguyên không âm; dùng COUNTIF, SUMIF, SUM và IF; kiểm tra tổng bằng phép cộng; xem trước vùng in; lưu tệp có công thức. Không dùng thông tin thật của gia đình hay của bất kì ai.

Sản phẩm là một tệp bảng tính có đủ: nhãn cột, danh sách loại, xác thực dữ liệu, các công thức thống kê và cảnh báo, kết quả kiểm tra tổng bằng phép cộng, và ghi chú về dữ liệu giả định. Kiến thức vận dụng: bảng thu–chi cần ngày, nhóm, nội dung và số tiền cùng đơn vị; số liệu thật phải được bảo vệ.