Tin họcLớp 9Phần 5. Lựa chọn a. Sử dụng bảng tính điện tử nâng cao

Giáo án Bài 11a · LUA-CHON-A. Sử dụng hàm SUMIF

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

Nêu được cấu trúc SUMIF(vùng_điều_kiện, điều_kiện, vùng_cộng) và ý nghĩa của từng đối số.
Giải thích được vì sao hai vùng điều kiện và vùng cộng phải tương ứng theo hàng, và việc chọn sai vùng sẽ làm kết quả sai.
Vận dụng được hàm SUMIF để tính tổng số tiền theo một loại (Học, Ăn) trên bảng dữ liệu cho trước và kiểm tra kết quả bằng cách cộng tay.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS tự đọc ý nghĩa từng đối số trước khi nhập công thức, tự đối chiếu kết quả với phép cộng tay để phát hiện lỗi.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp, trình bày và giải thích lí do chọn vùng điều kiện, vùng cộng cho bạn cùng cặp.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS xử lí tình huống đổi nhãn dữ liệu, cập nhật kết quả và lập luận vì sao tổng thay đổi.

b) Năng lực đặc thù

Sử dụng và quản lí các phương tiện công nghệ thông tin và truyền thông: nhập đúng dữ liệu vào bảng tính, chọn đúng vùng và viết đúng cú pháp SUMIF.
Giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin và truyền thông: dùng SUMIF để tính tổng theo điều kiện, kiểm tra điều kiện áp dụng và giải thích kết quả.
Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong học và tự học: sử dụng trang bài học số NeoEdu để xem ví dụ và làm bài tập tương tác.
Hợp tác trong môi trường số: cùng bạn chia sẻ công thức, đối chiếu kết quả trên bảng tính dùng chung trong nhóm cặp đôi.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: kiên trì kiểm tra lại công thức khi kết quả chưa khớp với phép cộng tay.
Trách nhiệm: cẩn thận khi nhập dữ liệu, không tự ý đổi nhãn hay số tiền trong bảng mẫu của nhóm.
Trung thực: ghi nhận đúng kết quả thực tế của công thức, không sửa đáp án để khớp với kết quả mong đợi.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

Máy tính, máy chiếu hoặc màn hình tương tác, phần mềm bảng tính điện tử.
Bảng mẫu B1:C5 đã ghi sẵn trên bảng tính trình chiếu: B2:B5 là Học, Ăn, Học, Khác; C2:C5 là 12000, 18000, 28000, 7000 (đồng).
Phiếu học tập số 1 (in hoặc chiếu).
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác, địa chỉ neoedu.vn/learn/9/informatics/bai-11a-lua-chon-a-su-dung-ham-sumif.

2. Học sinh

Máy tính có phần mềm bảng tính điện tử (hoặc tài khoản truy cập được trang NeoEdu).
Vở ghi, bút, giấy nháp để cộng tay kiểm tra kết quả.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Bảng chi tiêu và câu hỏi mở đầu

a) Mục tiêu

Huy động kinh nghiệm của HS về việc cộng số tiền theo từng loại, từ đó xác định nhu cầu cần có một hàm tính tổng theo điều kiện.

b) Nội dung

GV chiếu bảng mẫu gồm cột B (loại chi tiêu) và cột C (số tiền) và hỏi: Để biết tổng tiền dành cho Học, em phải làm gì nếu bảng có 100 dòng? HS quan sát bảng, nêu cách làm thủ công (dò từng dòng, cộng dồn) và nhận ra việc cộng theo điều kiện có thể lặp lại nhiều lần.

c) Sản phẩm

HS nêu được: cần lọc những dòng có loại Học rồi cộng số tiền của các dòng đó; cách làm thủ công dễ sót hoặc nhầm dòng khi bảng dài. GV ghi nhận và dẫn vào bài SUMIF.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
Chiếu bảng mẫu B1:C5 và hỏi: Muốn biết tổng tiền các khoản Học trong bảng này, em sẽ làm thế nào? Nếu bảng có 100 dòng thì sao?
Học sinh
HS quan sát bảng và suy nghĩ cá nhân trong 1 phút.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
Gọi 2 đến 3 HS nêu cách làm, yêu cầu các em nói rõ cần xét cột nào và cộng cột nào.
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: Em sẽ tìm các dòng ghi Học rồi cộng số tiền ở cột C của các dòng đó. HS khác bổ sung: Nếu bảng dài thì dễ nhầm hoặc bỏ sót dòng.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
Tóm tắt ý kiến HS trên bảng, nêu câu hỏi: Có cách nào để máy tính tự làm việc này không?
Học sinh
HS đưa ra dự đoán: Có thể dùng một hàm của bảng tính để chọn dòng theo điều kiện rồi cộng.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
Chốt: Bài hôm nay giới thiệu hàm SUMIF, cộng các số thỏa một điều kiện. Ghi tên bài lên bảng.
Học sinh
HS ghi tên bài vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Cấu trúc và cách hoạt động của hàm SUMIF

a) Mục tiêu

Nêu được cấu trúc SUMIF(vùng_điều_kiện, điều_kiện, vùng_cộng) và giải thích vì sao hai vùng phải tương ứng theo hàng.

b) Nội dung

HS xem ví dụ trên trang bài học NeoEdu (mục Hiểu cách hoạt động) và trả lời câu hỏi: (1) Đối số thứ nhất, thứ hai, thứ ba của SUMIF là gì? (2) Vì sao vùng điều kiện và vùng cộng phải có cùng số dòng và tương ứng theo hàng? (3) Khi nào có thể dùng hai đối số thay vì ba? HS ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần A.

c) Sản phẩm

Kiến thức HS rút ra:

SUMIF(vùng_điều_kiện, điều_kiện, vùng_cộng) cộng các số ở vùng_cộng thuộc những dòng mà vùng_điều_kiện thỏa điều kiện.
Vùng_điều_kiện là cột loại (B2:B5), điều_kiện là nhãn cần chọn (ví dụ "Học"), vùng_cộng là cột số tiền (C2:C5).
Hai vùng phải tương ứng theo hàng: dòng i của vùng điều kiện đi với dòng i của vùng cộng. Nếu lệch hàng, máy có thể cộng nhầm bản ghi.
Khi điều kiện nằm ngay trong vùng cộng, có thể dùng hai đối số theo cách viết gọn của bài học.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
Hướng dẫn HS mở trang NeoEdu, đọc mục Hiểu cách hoạt động. Phát Phiếu học tập số 1, phần A, và yêu cầu HS trả lời trong 5 phút.
Học sinh
HS đọc tài liệu, ghi nhanh các ý chính vào phiếu.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
Đi quanh lớp, kiểm tra HS nào chưa phân biệt được vùng điều kiện với vùng cộng; gợi ý bằng câu hỏi: Số tiền nằm ở cột nào? Nhãn Học nằm ở cột nào?
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: Vùng điều kiện là B2:B5, điều kiện là "Học", vùng cộng là C2:C5. HS nhận xét: Nếu chọn C2:C5 làm vùng điều kiện thì máy không tìm được nhãn Học.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
Mời 2 HS trình bày ý nghĩa từng đối số và lí do hai vùng phải tương ứng theo hàng. Hỏi: Nếu vùng cộng bắt đầu từ C3 thì kết quả sẽ thế nào?
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: Các số bị lệch so với nhãn, dòng này bị cộng cho nhãn của dòng khác nên kết quả sai.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
Chốt cấu trúc ba đối số và nguyên tắc tương ứng theo hàng; nhấn mạnh cần đọc ý nghĩa từng đối số trước khi nhập công thức. Nhắc HS: đối số thứ ba có thể bỏ qua khi vùng cộng chính là vùng điều kiện, cách dùng hai đối số chỉ là cách viết gọn.
Học sinh
HS ghi kết luận vào phần A của phiếu và vào vở.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Thực hành SUMIF trên bảng mẫu và kiểm tra kết quả

a) Mục tiêu

Viết đúng công thức SUMIF để tính tổng tiền theo loại Học và Ăn, đồng thời kiểm tra kết quả bằng cách cộng tay.

b) Nội dung

Cặp đôi nhập bảng mẫu B1:C5 (Loại, Số tiền) vào bảng tính: B2:B5 là Học, Ăn, Học, Khác; C2:C5 là 12000, 18000, 28000, 7000. Viết công thức SUMIF cho Học rồi cho Ăn. Cộng tay các số đã chọn để đối chiếu. Tính tổng cả bảng. Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần B.

c) Sản phẩm

Kết quả HS cần đạt:

SUMIF(B2:B5, "Học", C2:C5) = 40000, vì 12000 + 28000 = 40000.
SUMIF(B2:B5, "Ăn", C2:C5) = 18000.
Tổng cả bảng là 65000 (12000 + 18000 + 28000 + 7000).
Học xuất hiện 2 lần trong bảng; cộng tay và công thức cho cùng kết quả 40000.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
Chia lớp thành cặp đôi, phát Phiếu học tập số 1, phần B. Yêu cầu một HS nhập dữ liệu, bạn kia kiểm tra từng ô trước khi nhấn Enter.
Học sinh
Cặp đôi nhận nhiệm vụ, phân vai người nhập và người kiểm tra.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
Quan sát các nhóm, nhắc kiểm tra kĩ hàng nào có Học, hàng nào có Ăn. Gợi ý: Nếu kết quả không khớp với phép cộng tay, hãy kiểm tra lại vùng đã chọn.
Học sinh
HS nhập công thức, so sánh với phép cộng tay trên giấy nháp. Dự kiến lỗi thường gặp: chọn sai vùng (ví dụ B2:B4 hoặc C1:C4), quên dấu ngoặc kép cho nhãn Học.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
Gọi 2 cặp báo cáo kết quả và công thức đã viết. Hỏi: Vì sao công thức của em vẫn đúng dù bảng có nhiều dòng hơn?
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: Vì hai vùng được chọn cùng số dòng và tương ứng theo hàng, máy tự lọc các dòng có Học và cộng số tương ứng.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
Xác nhận đáp án 40000 và 18000, tổng 65000. Nhấn mạnh quy trình kiểm tra: viết công thức, cộng tay, đối chiếu.
Học sinh
HS ghi kết quả đúng vào phiếu, sửa lại nếu sai.

Hoạt động 3: Luyện tập · 12 phút

Luyện tập trắc nghiệm và tình huống đổi nhãn

a) Mục tiêu

Củng cố vai trò từng đối số, nhận biết lỗi lệch vùng và vận dụng SUMIF khi dữ liệu thay đổi.

b) Nội dung

Làm các bài tập sau trên trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác) và phiếu:

Bảng mẫu: B2:B5 là Học, Ăn, Học, Khác; C2:C5 là 12000, 18000, 28000, 7000.
Tổng Học theo đề là bao nhiêu?
Tổng cả bảng bằng bao nhiêu?
Vùng cộng phải là gì? A. C2:C5; B. B2:B5; C. C1:C4; D. C3:C6.
SUMIF và COUNTIF luôn cho cùng kết quả. Đúng hay sai?
Hai vùng lệch một hàng có thể cộng nhầm bản ghi. Đúng hay sai?
Ghép tham số: vùng điều kiện, điều kiện, vùng cộng với Cột loại, Học hoặc Ăn, Cột số tiền.
Tính tổng tiền Học và Ăn; trình bày công thức và quy trình để GV kiểm tra.
Đổi nhãn Khác thành Học, giữ nguyên tiền 7000. Tổng Học mới là bao nhiêu và vì sao?

c) Sản phẩm

Đáp án và đánh giá:

Bảng mẫu đúng như trên, cột B là loại, cột C là số tiền.
40000 (12000 + 28000).
65000 (12000 + 18000 + 28000 + 7000).
Đáp án A, C2:C5 là cột chứa tiền.
Sai, SUMIF cộng số, COUNTIF đếm dòng; hai hàm cho kết quả khác loại.
Đúng, vùng phải tương ứng theo vị trí nên lệch hàng sẽ ghép sai số với nhãn.
Vùng điều kiện – Cột loại; Điều kiện – Học hoặc Ăn; Vùng cộng – Cột số tiền.
SUMIF(B2:B5, "Học", C2:C5) = 40000 vì 12000 + 28000; với Ăn được 18000. Thang chấm gợi ý: công thức đúng vùng 0,4 điểm; hai kết quả 40000 và 18000 đúng 0,3 điểm; giải thích được Học xuất hiện hai dòng và không nhầm đếm 0,3 điểm. Chấp nhận phương án tương đương đúng, có lí giải.
47000 (40000 + 7000), vì công thức tham chiếu vùng sẽ tự tính lại khi dữ liệu ô đổi; chấm 0,5 cho kết quả và 0,5 cho lập luận.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
Nêu yêu cầu: 5 phút làm bài 1 đến 7 trên NeoEdu, 7 phút làm bài 8 và 9 trên phiếu. Cặp đôi cùng kiểm tra chéo.
Học sinh
HS nhận phiếu và mở trang bài tập NeoEdu.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
Theo dõi tiến độ, gợi ý HS đang làm bài 9 quay lại kiểm tra ô nào đã đổi. Hỏi: Nếu đổi ô B5 từ Khác thành Học thì công thức đã viết có cần sửa không?
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: Không cần sửa, công thức tham chiếu đúng vùng sẽ tự cập nhật; chỉ cần kiểm tra lại kết quả.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
Mời 3 HS đọc đáp án bài 4, 5, 9 và giải thích. Yêu cầu một HS nêu lí do đáp án bài 5 là sai.
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: Đáp án bài 4 là A vì cột C chứa tiền; bài 5 sai vì COUNTIF đếm chứ không cộng; bài 9 là 47000.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
Chốt đáp án, nhấn mạnh lỗi lệch vùng và cách kiểm tra bằng cộng tay. Nhận xét điểm mạnh và điểm cần sửa của từng cặp.
Học sinh
HS sửa lỗi trong phiếu và ghi nhớ quy trình kiểm tra.

Hoạt động 4: Vận dụng · 6 phút

Tính chi tiêu theo loại trong bảng chi tiêu của em

a) Mục tiêu

Vận dụng SUMIF vào một tình huống thực tế: tính tổng chi theo loại trên bảng chi tiêu cá nhân, kiểm tra điều kiện áp dụng.

b) Nội dung

GV đưa ra tình huống: Một bảng ghi chi tiêu trong tuần gồm cột Loại (Ăn, Học, Đi lại, Khác) và cột Số tiền. HS xác định vùng điều kiện, vùng cộng và điều kiện cần dùng để tính tổng chi cho Ăn. Sau đó HS về nhà thực hiện với bảng chi tiêu thật của gia đình em (không ghi thông tin cá nhân nhạy cảm).

c) Sản phẩm

Kiến thức và kĩ năng HS đạt được:

Xác định đúng vùng điều kiện là cột Loại, vùng cộng là cột Số tiền, điều kiện là nhãn cần tính.
Viết được công thức SUMIF và kiểm tra kết quả bằng cách cộng tay ít nhất một loại.
Nêu được điều kiện áp dụng: các cột phải có cùng số dòng và tương ứng theo hàng; nhãn phải viết đúng chính tả.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
Chiếu bảng chi tiêu mẫu và nêu yêu cầu: xác định ba tham số và viết công thức tính tổng chi cho Ăn. Giao bài về nhà với bảng chi tiêu thật của em.
Học sinh
HS ghi nhiệm vụ vào vở.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
Mời HS xung phong xác định ba tham số trên bảng mẫu, GV hỏi thêm: Nếu có một dòng nhập thiếu số tiền thì kết quả có bị ảnh hưởng không?
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: Vùng cộng chỉ cộng các ô số; ô trống không làm sai tổng nhưng cần kiểm tra vì có thể bỏ sót khoản chi.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
Yêu cầu HS nêu hai điều kiện cần kiểm tra trước khi tin vào kết quả SUMIF.
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: Hai vùng phải cùng số dòng và tương ứng theo hàng; nhãn phải giống nhau về chính tả và khoảng trắng.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
Chốt: SUMIF là công cụ tính tổng theo điều kiện khi dữ liệu được tổ chức đúng theo hàng; luôn kiểm tra bằng phép cộng tay cho một mẫu nhỏ trước khi dùng kết quả.
Học sinh
HS ghi nhớ quy trình kiểm tra và ghi công thức đã dùng vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

A. Hiểu cấu trúc SUMIF

Đối số thứ nhất (vùng_điều_kiện) là gì? Trong bảng mẫu, vùng này là vùng nào?
Đối số thứ hai (điều_kiện) là gì? Ví dụ: "Học".
Đối số thứ ba (vùng_cộng) là gì? Trong bảng mẫu, vùng này là vùng nào?
Vì sao hai vùng phải tương ứng theo hàng? Nếu lệch một hàng thì điều gì xảy ra?
Khi nào có thể dùng hai đối số?

B. Thực hành trên bảng mẫu
Dữ liệu: B2:B5 là Học, Ăn, Học, Khác; C2:C5 là 12000, 18000, 28000, 7000.

Công thức tính tổng Học:
Kết quả tổng Học (đối chiếu bằng cộng tay):
Công thức tính tổng Ăn:
Kết quả tổng Ăn:
Tổng cả bảng:

C. Tình huống đổi dữ liệu

Đổi nhãn ở dòng 4 từ Khác thành Học, tiền 7000 giữ nguyên. Tổng Học mới là bao nhiêu? Vì sao?

D. Tự kiểm tra

Kết quả SUMIF có khớp với phép cộng tay không? (Có / Không)
Nếu không khớp, em đã kiểm tra vùng nào?

Hướng dẫn về nhà

Lấy một bảng chi tiêu trong tuần của em (hoặc của gia đình, bỏ thông tin cá nhân nhạy cảm) gồm cột Loại và cột Số tiền.
Dùng SUMIF để tính tổng số tiền cho ít nhất hai loại khác nhau. Ghi rõ vùng điều kiện, điều kiện và vùng cộng đã chọn.
Cộng tay một loại để đối chiếu kết quả; nếu không khớp, tìm lỗi (thường là lệch hàng hoặc sai nhãn) và ghi lại cách sửa.
Xem lại trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/9/informatics/bai-11a-lua-chon-a-su-dung-ham-sumif) và làm lại bài tập tương tác nếu chưa đạt điểm tối đa.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.