Giáo án Giải thích thuật ngữ phần Lịch sử

Kích hoạt kiến thức nền và tạo tò mò về việc một thuật ngữ có thể mang nghĩa khác nhau tùy phạm vi sử dụng.

GV chiếu ba câu ngắn: (1) “Đây là định hướng tổng thể của cuộc kháng chiến.” (2) “Đơn vị đã mở một chiến dịch trong mùa khô.” (3) “Trận này, đội ta dùng cách đánh bất ngờ theo địa hình.” HS đoán thuật ngữ tương ứng với từng câu và nêu lí do ngắn gọn. Câu hỏi GV: Từ nào trong ba câu chỉ tầm tổng thể? Từ nào chỉ cách đánh trong một tình huống cụ thể?

Dự kiến HS trả lời: (1) chiến lược, vì nói về định hướng tổng thể; (2) chiến dịch, vì là chuỗi hoạt động trong một kế hoạch; (3) chiến thuật, vì là cách sử dụng lực lượng trong tình huống cụ thể. Qua đó HS nhận ra cần đối chiếu nghĩa trong bảng trước khi dùng.

Hệ thống hoá nghĩa của nhóm thuật ngữ chiến lược, chiến dịch, chiến thuật và các thuật ngữ liên quan, xác định phạm vi của từng khái niệm.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: tra nghĩa của các mục Chiến lược, Chiến dịch, Chiến thuật, Ấp chiến lược, Căn cứ địa, Hậu phương trong bảng tra và điền vào cột “Phạm vi”, chọn một trong ba mức: tổng thể, trung gian, cụ thể. Câu hỏi GV: Vì sao chiến dịch đứng giữa chiến lược và chiến thuật? Thuật ngữ nào chỉ nơi làm chỗ dựa, không phải một cách đánh?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành:

• Chiến lược: định hướng, mục tiêu và cách bố trí lực lượng ở tầm tổng thể (phạm vi tổng thể).
• Chiến dịch: chuỗi hoạt động tác chiến theo kế hoạch chung trong không gian, thời gian nhất định (phạm vi trung gian).
• Chiến thuật: cách sử dụng lực lượng, phương tiện trong trận hoặc tình huống cụ thể (phạm vi cụ thể).
• Ấp chiến lược: biện pháp tập trung, kiểm soát dân nông thôn trong chiến lược chiến tranh ở miền Nam trước 1975 (gắn với biện pháp cụ thể).
• Căn cứ địa và Hậu phương: không gian làm chỗ dựa, tổ chức, xây dựng lực lượng hoặc hỗ trợ tiền tuyến, không phải cách đánh.

Giải thích được vì sao cần đặt thuật ngữ trong ngữ cảnh và kiểm tra kết luận có vượt nghĩa khái niệm hay không.

HS đọc phần “Phân biệt phạm vi và dùng trong câu lịch sử” và hoàn thành Phiếu học tập số 2. Hai ví dụ cần phân tích: “Tự lực cánh sinh” và “Bình dân học vụ”. Với mỗi thuật ngữ, HS ghi chủ thể, thời kì, quy mô, rồi thử xem kết luận có vượt nghĩa không. Câu hỏi GV: Tự lực cánh sinh có nghĩa là từ chối mọi hợp tác không? Bình dân học vụ có thể thay cho mọi chính sách giáo dục không?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành:

• Tự lực cánh sinh: nhấn dựa vào sức mình là chính, không có nghĩa cấm hợp tác. Câu dùng đúng: cuộc kháng chiến phát huy sức dân đồng thời nhận ủng hộ quốc tế.
• Bình dân học vụ: phong trào xoá mù chữ do chính quyền Việt Nam phát động từ tháng 9-1945; chủ thể là chính quyền, thời kì bắt đầu từ 9-1945, quy mô là phong trào xoá mù chữ. Không dùng để thay mọi chính sách giáo dục.
• Kết luận vượt nghĩa: “Tự lực cánh sinh là đóng cửa” và “Bình dân học vụ là toàn bộ giáo dục” đều sai.

Vận dụng bảng tra cứu để ghép thuật ngữ với nghĩa đúng, phân biệt chiến lược với chiến thuật và đánh giá nhận định về phạm vi thuật ngữ.

HS làm ba bài tập ngắn trong bảng hoặc trên phiếu:
Bài 1: Phân biệt chiến lược với chiến thuật như thế nào? A. Hai tên cùng chỉ một trận đánh cụ thể; B. Chiến lược là tầm tổng thể, chiến thuật là cách đánh trong tình huống; C. Chiến thuật luôn rộng hơn toàn bộ chiến lược; D. Chiến lược chỉ dùng cho một động tác của chiến sĩ.
Bài 2: Ghép mục tra với nội dung đúng: Ấp chiến lược, Bần cùng hoá, Binh biến.
Bài 3: Đánh giá Đúng (Đ) hoặc Sai (S) các nhận định: a) Chiến lược và chiến thuật có phạm vi khác nhau. b) Tự lực cánh sinh nghĩa là từ chối mọi giúp đỡ. c) Bình dân học vụ gắn với xoá mù chữ từ 1945. d) Một chiến dịch luôn là toàn bộ chiến lược của cả cuộc chiến tranh.

Đáp án:
Bài 1: B. Chiến lược định hướng tổng thể, chiến dịch là chuỗi hoạt động trong một kế hoạch, chiến thuật là cách đánh ở tình huống cụ thể.
Bài 2: Ấp chiến lược – Biện pháp tập trung, kiểm soát dân nông thôn trong chiến lược chiến tranh ở miền Nam trước 1975; Bần cùng hoá – Quá trình người lao động bị đẩy vào hoàn cảnh nghèo khó nghiêm trọng; Binh biến – Sự nổi dậy hoặc chống lệnh của một bộ phận lực lượng quân sự.
Bài 3: a) Đ; b) S (tự lực cánh sinh là dựa mình là chính, vẫn có hợp tác); c) Đ; d) S (một chiến dịch phục vụ mục tiêu lớn, không phải toàn bộ chiến lược).

Vận dụng cách tra cứu và phân tích phạm vi để viết một kết luận có điều kiện, đồng thời đề xuất cách kiểm tra lại nguồn.

HS chọn một trong hai tình huống sau và viết 3–4 câu:
Tình huống 1: Một bạn viết “Chiến dịch đó là toàn bộ chiến lược kháng chiến.” Hãy nhận xét và sửa lại.
Tình huống 2: Một bạn viết “Bình dân học vụ là chính sách giáo dục toàn diện của cả thời kì.” Hãy nhận xét và sửa lại.
Sau đó HS nêu một cách kiểm tra tiếp: tra lại mục trong sách giáo khoa, đối chiếu chủ đề bài học hoặc truy cập trang bài học NeoEdu để làm bài tập tương tác tự kiểm tra.

Dự kiến sản phẩm: “Chiến dịch là chuỗi hoạt động trong một kế hoạch chung, chỉ là một phần phục vụ chiến lược; câu viết đúng là: chiến dịch này góp phần thực hiện chiến lược kháng chiến.” “Bình dân học vụ là phong trào xoá mù chữ do chính quyền phát động từ tháng 9-1945; không thể thay cho mọi chính sách giáo dục.” Cách kiểm tra: đối chiếu mục tra trong sách, kiểm tra chủ thể, thời kì, quy mô trong nguồn và làm bài tập tương tác NeoEdu.