Giáo án Giải thích thuật ngữ phần Địa lí

Tạo tình huống để HS nhận ra rằng cùng một con số hoặc cùng một thuật ngữ vẫn có thể cần hiểu khác nhau tuỳ phạm vi và cách đo; từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV nêu hai câu hỏi tình huống:

• Câu 1: Hai địa phương cùng có tỉ lệ che phủ rừng 40%. Có thể kết luận rừng ở hai nơi giống hệt nhau không?
• Câu 2: Có thể đặt trực tiếp số GDP của cả nước cạnh số GRDP của một địa bàn để nói địa bàn đó đóng góp bao nhiêu phần trăm không?
  HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

Câu trả lời dự kiến: Câu 1: không, vì hai nơi cùng tỉ lệ vẫn có thể khác nhau về cấu trúc rừng, đa dạng sinh học và chất lượng rừng; tỉ lệ che phủ chỉ cho biết diện tích rừng so với diện tích đất tự nhiên. Câu 2: không nên đặt trực tiếp, vì GDP có phạm vi quốc gia, GRDP có phạm vi địa bàn; cần kiểm tra cùng thời kì, giá và phương pháp tính. Nhiệm vụ bài học: tra đúng nghĩa, nhận ra phạm vi và giới hạn của từng thuật ngữ.

HS phân loại được các mục trong bảng tra cứu theo nhóm (dân cư và đơn vị hành chính, kinh tế, môi trường) và nêu được nghĩa của từng mục.

HS làm việc theo nhóm 4–6 người với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: đối chiếu từng mục trong bảng tra cứu với cột nghĩa, sau đó xếp mục vào đúng nhóm và điền nghĩa vào phiếu. Mỗi nhóm cần đọc kĩ để không nhầm “Giá trị sản xuất” với “lợi nhuận”.

Kết quả dự kiến của nhóm ghi trên Phiếu học tập số 1:

• Nhóm dân cư và đơn vị hành chính: Dân tộc thiểu số là dân tộc có quy mô dân số ít hơn dân tộc đa số trong phạm vi toàn quốc; Đặc khu là đơn vị hành chính cấp xã ở một số hải đảo trong mô hình hiện hành sau 2025.
• Nhóm kinh tế: Giá trị sản xuất là giá trị các sản phẩm, dịch vụ được tạo ra trong một kì theo phạm vi chỉ tiêu; GDP là giá trị hàng hoá, dịch vụ cuối cùng tạo ra trong phạm vi quốc gia trong một kì; GRDP là chỉ tiêu giá trị tăng thêm và thành phần liên quan trong phạm vi địa bàn ở một kì; Logistics là tổ chức các khâu vận chuyển, lưu kho, thủ tục, giao hàng và dịch vụ liên quan; Sản phẩm du lịch là tổ hợp dịch vụ và trải nghiệm dựa trên tài nguyên để đáp ứng khách.
• Nhóm môi trường và phát triển: Khu bảo tồn thiên nhiên là khu vực có ranh giới, chức năng bảo vệ hệ sinh thái và đa dạng sinh học; Khu dự trữ sinh quyển là không gian kết hợp bảo tồn đa dạng sinh học với phát triển bền vững và nghiên cứu; Tỉ lệ che phủ rừng là diện tích rừng chia diện tích đất tự nhiên rồi nhân 100%; Phát triển bền vững là đáp ứng nhu cầu hiện tại mà giữ khả năng đáp ứng của các thế hệ sau.

HS giải thích được sự khác nhau giữa GDP và GRDP, nêu được cách tính tỉ lệ che phủ rừng và giới hạn của chỉ tiêu này.

HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 2. Mỗi nhóm có 3 ô chính: (1) GDP và GRDP; (2) Tỉ lệ che phủ rừng; (3) Điều kiện trước khi đối chiếu. Mỗi cá nhân viết ý của mình vào ô, sau đó cả nhóm thống nhất nội dung chung.

Nội dung dự kiến trên khăn trải bàn:

• GDP dùng phạm vi quốc gia; GRDP dùng phạm vi địa bàn.
• Tỉ lệ che phủ rừng = $\dfrac{\text{Diện tích rừng}}{\text{Diện tích đất tự nhiên}} \times 100\%$; không chia cho dân số.
• Giới hạn: tỉ lệ che phủ chưa đo đầy đủ chất lượng rừng; hai nơi cùng tỉ lệ có thể khác cấu trúc và đa dạng sinh học.
• Trước khi đối chiếu: kiểm tra cùng thời kì, giá và phương pháp tính.
• Kết quả tra cần viết trong câu có ngữ cảnh, ví dụ: “Năm X, tỉ lệ che phủ rừng của tỉnh A là ... %, cho biết diện tích rừng so với diện tích đất tự nhiên, chưa nói đến chất lượng rừng.”

HS củng cố nghĩa của thuật ngữ, phân biệt GDP với GRDP và đánh giá đúng sai các nhận định liên quan đến bảng tra cứu.

HS làm bài theo hình thức thi đua hai đội, sau đó dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra lại. Đề bài:
Câu 1 (trắc nghiệm): GDP khác GRDP chủ yếu ở phạm vi nào?
A. GDP chỉ tính nông nghiệp, GRDP chỉ tính công nghiệp.
B. GDP có phạm vi quốc gia, GRDP có phạm vi địa bàn.
C. GDP là lãi ròng từng hộ, GRDP là tiền lương.
D. GDP luôn là hiện vật, GRDP luôn là ngoại tệ.
Câu 2 (ghép cặp): Ghép mục với nội dung đúng: Dân tộc thiểu số; Đặc khu; Giá trị sản xuất.
Câu 3 (đúng/sai): a) Tỉ lệ che phủ rừng là diện tích rừng chia số dân. b) GDP dùng phạm vi quốc gia, GRDP dùng địa bàn. c) Tỉ lệ che phủ chưa đo hết chất lượng sinh thái. d) Giá trị sản xuất luôn bằng thu nhập ròng từng hộ.
Câu 4 (hoàn thành cặp): Đặc khu → {{1}}. Chọn: A. Đơn vị hành chính cấp xã ở một số hải đảo trong mô hình hiện hành sau 2025; B. Dân tộc có quy mô dân số ít hơn dân tộc đa số trong phạm vi toàn quốc; C. Giá trị các sản phẩm, dịch vụ được tạo ra trong một kì theo phạm vi chỉ tiêu.

Đáp án:

• Câu 1: B (GDP có phạm vi quốc gia, GRDP có phạm vi địa bàn; cần cùng thời kì, giá và phương pháp trước khi đối chiếu).
• Câu 2: Dân tộc thiểu số – Dân tộc có quy mô dân số ít hơn dân tộc đa số trong phạm vi toàn quốc; Đặc khu – Đơn vị hành chính cấp xã ở một số hải đảo trong mô hình hiện hành sau 2025; Giá trị sản xuất – Giá trị các sản phẩm, dịch vụ được tạo ra trong một kì theo phạm vi chỉ tiêu.
• Câu 3: a) S (tỉ lệ che phủ là diện tích rừng chia diện tích đất tự nhiên, không chia số dân); b) Đ; c) Đ; d) S (giá trị sản xuất không phải thu nhập ròng; còn chi phí và phụ thuộc cách tính chỉ tiêu).
• Câu 4: {{1}} → A. Đơn vị hành chính cấp xã ở một số hải đảo trong mô hình hiện hành sau 2025.

HS vận dụng kiến thức của bài để viết một kết luận có điều kiện cho hai trường hợp dễ nhầm và đề xuất cách kiểm tra lại nguồn khi đối chiếu số liệu.

Cá nhân HS viết 3–4 câu trả lời cho vấn đề: “Giải thích hai trường hợp dễ nhầm trong bảng tra và viết cách sử dụng đúng.” Kết luận phải có điều kiện (ví dụ: “Nếu hai số liệu cùng thời kì và cùng phương pháp thì mới được so sánh”), đồng thời nêu một cách kiểm tra nguồn: đối chiếu đúng mục trong sách, kiểm tra phạm vi, thời kì và giới hạn của chỉ tiêu. Không ghi là đã khảo sát thực tế nếu chưa làm.

Sản phẩm dự kiến: một đoạn 3–4 câu, ví dụ: “GDP và GRDP khác nhau về phạm vi: GDP là quốc gia, GRDP là địa bàn, nên chỉ so sánh khi cùng thời kì và cách đo. Tỉ lệ che phủ rừng được tính bằng diện tích rừng chia diện tích đất tự nhiên nhân 100%, không chia cho dân số, và chưa phản ánh đầy đủ chất lượng rừng. Khi đối chiếu, cần kiểm tra lại phạm vi và thời kì trong nguồn sách hoặc trong bảng tra cứu của bài.”