Giáo án Chiến tranh lạnh (1947 – 1989)

HS nhận diện vấn đề học tập và bước đầu hình thành khái niệm đối đầu sau chiến tranh.

GV nêu tình huống: Mỹ và Liên Xô cùng là đồng minh trong cuộc chiến chống phát xít, nhưng chỉ sau vài năm quan hệ trở nên căng thẳng. GV đặt câu hỏi: Theo em, điều gì khiến hai nước từng hợp tác nay lại đối đầu? Sau đó GV ghi lên bảng câu hỏi nghiên cứu: Chiến tranh lạnh hình thành, biểu hiện và kết thúc như thế nào?

HS nêu được ý kiến ban đầu về khác biệt lợi ích và mục tiêu giữa Mỹ với Liên Xô sau chiến tranh. HS ghi được câu hỏi nghiên cứu của bài vào vở: Chiến tranh lạnh hình thành, biểu hiện và kết thúc như thế nào, và vì sao kết thúc không đồng nghĩa mọi xung đột chấm dứt.

HS nêu được các chính sách Mỹ và Liên Xô hình thành đối đầu, giải thích được vì sao Chiến tranh lạnh là tình trạng đối đầu chứ không phải chiến tranh trực tiếp toàn diện.

Lớp chia 3 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm đọc một phần hồ sơ: nhóm 1 Học thuyết Tơ-ru-man năm 1947; nhóm 2 Kế hoạch Mác-san; nhóm 3 việc thành lập NATO năm 1949 và tổ chức hợp tác, liên minh của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1. Sau đó HS đổi sang nhóm mảnh ghép gồm đủ ba chuyên gia để chia sẻ và hoàn thiện bảng tổng hợp. Câu hỏi thảo luận: Chính sách của mỗi bên thể hiện điều gì về lợi ích và mục tiêu? Vì sao có thể gọi đây là đối đầu nhưng chưa phải chiến tranh trực tiếp toàn diện?

Bảng tổng hợp hoàn thiện gồm: Học thuyết Tơ-ru-man (1947) thể hiện chính sách của Mỹ nhằm ngăn chặn ảnh hưởng của Liên Xô; Kế hoạch Mác-san thể hiện chính sách viện trợ kinh tế của Mỹ cùng đồng minh; thành lập NATO (1949) là liên minh quân sự của phương Tây; Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa có tổ chức hợp tác và liên minh riêng. Kết luận của HS: Chiến tranh lạnh là tình trạng đối đầu, chạy đua vũ trang và căng thẳng giữa hai phe do hai siêu cường đứng đầu, không phải chiến tranh trực tiếp toàn diện giữa Mỹ và Liên Xô.

HS trình bày được các lĩnh vực biểu hiện của đối đầu và tác động của chạy đua vũ trang, đồng thời nhận biết giới hạn khi quy mọi xung đột cho hai siêu cường.

Nhóm 4 HS vẽ sơ đồ tư duy với trung tâm là Chiến tranh lạnh, gồm hai nhánh lớn: Biểu hiện (chính trị, quân sự, kinh tế, tuyên truyền, khoa học kĩ thuật, các cuộc chiến tranh cục bộ) và Tác động (chạy đua vũ trang, đặc biệt vũ khí hạt nhân; nguy cơ huỷ diệt; nguồn lực bị tiêu hao). Câu hỏi thảo luận: Vì sao không nên quy mọi xung đột địa phương chỉ vào ý chí của hai siêu cường? Dẫn chứng nào trong hồ sơ cho thấy các dân tộc có mục tiêu và hành động riêng?

Sơ đồ tư duy của nhóm gồm: biểu hiện trên chính trị, quân sự, kinh tế, tuyên truyền, khoa học kĩ thuật; nhiều cuộc chiến tranh cục bộ chịu tác động cạnh tranh hai cực; tác động gồm chạy đua vũ trang, đặc biệt vũ khí hạt nhân, làm thế giới đứng trước nguy cơ huỷ diệt và nguồn lực lớn bị tiêu hao. Ý kiến kết luận của HS: Không quy mọi xung đột địa phương chỉ vào hai siêu cường, vì các dân tộc có mục tiêu và hành động riêng.

HS nêu được sự kiện tháng 12-1989 tại Man-ta, giải thích được nguyên nhân dẫn tới hoà hoãn và phân biệt được kết thúc đối đầu với mọi xung đột và với mốc Liên Xô tan rã 1991.

Cặp đôi đọc phần Kết thúc và giới hạn trong hồ sơ, trả lời câu hỏi: (1) Những yếu tố nào thúc đẩy hoà hoãn? (2) Tuyên bố Man-ta năm 1989 có nghĩa là gì? (3) Vì sao không thể cho rằng mọi xung đột kết thúc ngay trong ngày đó? Sau đó hai bạn thử đặt câu hỏi: Có phải tan rã Liên Xô năm 1991 chính là kết thúc Chiến tranh lạnh không?

Phiếu trả lời của cặp đôi gồm: chi phí đối đầu lớn, khó khăn kinh tế, nhu cầu hợp tác và biến đổi tương quan lực lượng thúc đẩy hoà hoãn; tháng 12-1989, lãnh đạo Mỹ và Liên Xô tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh tại Man-ta; sự kiện này không đồng nghĩa mọi xung đột kết thúc hoặc trật tự hai cực sụp đổ ngay; Liên Xô tan rã năm 1991 là mốc khác.

HS củng cố kiến thức về đặc trưng, các mốc thời gian và cách suy luận không vượt phạm vi chứng cứ.

GV tổ chức trò chơi Ai nhanh hơn gồm 4 vòng: (1) Chọn đáp án đúng về đặc trưng Chiến tranh lạnh: A. Hai siêu cường trực tiếp đánh nhau toàn diện như 1939 – 1945; B. Chỉ cạnh tranh thương mại, không có chạy đua vũ trang; C. Đối đầu hai phe nhưng tránh chiến tranh trực tiếp toàn diện giữa hai siêu cường; D. Chỉ hợp tác kinh tế, không tác động xung đột địa phương. (2) Ghép mốc với nội dung: 1947, 1949, 1989 với các nội dung tương ứng. (3) Đánh giá đúng/sai bốn nhận định: a) Đối đầu hai phe còn diễn ra trong kinh tế, tuyên truyền, khoa học; b) Chiến tranh lạnh là chiến tranh trực tiếp toàn diện Mỹ - Liên Xô; c) Chạy đua hạt nhân đe doạ hoà bình; d) Tuyên bố 1989 làm mọi xung đột địa phương chấm dứt. (4) Điền vào chỗ trống: 1949 là mốc {{1}}. Có thể tham khảo bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án: (1) C; (2) 1947 – Học thuyết Tơ-ru-man; 1949 – Thành lập NATO; 1989 – Tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh tại Man-ta; (3) a) Đúng; b) Sai, vì hai siêu cường tránh giao chiến trực tiếp toàn diện nhưng có chạy đua và chiến tranh cục bộ; c) Đúng; d) Sai, vì tuyên bố 1989 không xoá mọi nguyên nhân xung đột; (4) Thành lập NATO.

HS vận dụng kiến thức về giới hạn của kết thúc Chiến tranh lạnh để phân tích một xung đột đương đại và nêu được giới hạn khi sử dụng nguồn.

HS chọn một xung đột đang được đưa tin ở khu vực mình quan tâm (có thể tìm trên báo chính thống hoặc sách báo ở thư viện). Thực hiện ba việc: (1) Nêu nguyên nhân chính của xung đột (lãnh thổ, tài nguyên, sắc tộc, tôn giáo hoặc lợi ích chính trị). (2) Xác định xung đột có chịu tác động trực tiếp của Chiến tranh lạnh hay không và giải thích bằng một căn cứ. (3) Nêu một giới hạn khi sử dụng nguồn đã chọn (ví dụ: nguồn chỉ phản ánh một phía, thiếu số liệu kiểm chứng). Có thể hoàn thành ở nhà và nộp vào tiết sau.

Phiếu vận dụng gồm: tên xung đột, thời điểm; hai nguyên nhân chính; một nhận định về mức độ chịu tác động của Chiến tranh lạnh có căn cứ; một giới hạn của nguồn và cách khắc phục như đối chiếu thêm một nguồn khác. Kết luận có điều kiện: Xung đột này chủ yếu xuất phát từ ..., không thể quy hoàn toàn cho cấu trúc đối đầu Mỹ - Liên Xô.