Giáo án Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

Huy động kiến thức nền của HS về Liên Xô sau Chiến tranh thế giới thứ hai và xác định vấn đề trung tâm của bài: vì sao Liên Xô vừa đạt thành tựu lớn vừa tan rã năm 1991.

GV trình chiếu dòng thời gian trống từ 1945 đến 1991, chỉ ghi sẵn ba mốc 1957, 1985, 1991. HS suy nghĩ cá nhân, đoán sự kiện gắn với từng mốc và nêu một câu hỏi mà em muốn tìm lời giải trong bài học.

Mỗi HS ghi vào vở: (1) một dự đoán cho mỗi mốc 1957, 1985, 1991; (2) một câu hỏi về vấn đề trung tâm, ví dụ: “Vì sao một nước vừa phóng vệ tinh đầu tiên lại tan rã sau đó chỉ vài chục năm?”. GV ghi tổng hợp các câu hỏi lên bảng để làm cơ sở cho các hoạt động sau.

Trình bày được thành tựu khôi phục và xây dựng của Liên Xô, các nước Đông Âu sau năm 1945; nêu được chênh lệch, khó khăn và giới hạn của mô hình quản lí trong giai đoạn này.

Lớp chia thành 3 nhóm chuyên gia (A, B, C) theo kĩ thuật mảnh ghép. Mỗi nhóm đọc một phần nội dung SGK và Phiếu học tập số 1:

• Nhóm A: Liên Xô khôi phục kinh tế, công nghiệp, khoa học và quốc phòng sau tổn thất chiến tranh.
• Nhóm B: Thành tựu vũ trụ (1957 vệ tinh nhân tạo đầu tiên; 1961 Ga-ga-rin bay vào vũ trụ).
• Nhóm C: Các nước Đông Âu thiết lập chính quyền dân chủ nhân dân, cải cách, phát triển kinh tế và hợp tác trong hệ thống xã hội chủ nghĩa.
  Câu hỏi chung cho cả ba nhóm: Thành tựu đó có ý nghĩa gì? Có chênh lệch, khó khăn hoặc giới hạn nào của mô hình quản lí cần lưu ý không?
  Sau khi trở về nhóm gốc, các HS chia sẻ lại nội dung nhóm mình để hoàn thiện Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành đầy đủ, gồm các nội dung đúng:

• Liên Xô khôi phục nhanh sau tổn thất chiến tranh, tiếp tục công nghiệp, khoa học và quốc phòng.
• Năm 1957 phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên; năm 1961 đưa Ga-ga-rin vào vũ trụ.
• Các nước Đông Âu thiết lập chính quyền dân chủ nhân dân, tiến hành cải cách, phát triển kinh tế và hợp tác trong hệ thống xã hội chủ nghĩa.
• Nhận xét giới hạn: thành tựu cần được nhìn cùng chênh lệch, khó khăn và giới hạn mô hình quản lí; tập trung nguồn lực cho công nghiệp, khoa học và quốc phòng có thể làm đời sống nhân dân khó khăn hơn.

Giải thích được nguyên nhân tích tụ khủng hoảng ở Liên Xô; trình bày được cải tổ của Goóc-ba-chốp từ năm 1985 và nêu được vì sao cải tổ thiếu nhất quán; nêu được biến động ở Đông Âu năm 1989.

HS làm việc theo nhóm 4 người, dùng kĩ thuật khăn trải bàn: ở giữa tờ giấy A3 là câu hỏi trung tâm “Vì sao khủng hoảng trầm trọng dù đã có cải tổ?”; mỗi thành viên ghi ý kiến vào một ô riêng, sau đó thống nhất ý chung vào ô giữa. Nhiệm vụ gồm ba câu hỏi:

• Cơ chế tập trung quan liêu, chậm đổi mới, hạn chế dân chủ đã tạo ra những khó khăn gì khi khoa học - kinh tế thay đổi?
• Từ năm 1985, Goóc-ba-chốp tiến hành cải tổ nhằm mục đích gì và vì sao cải tổ thiếu nhất quán, sai lầm đường lối, bị chống phá?
• Đông Âu biến động mạnh năm 1989 như thế nào? Có thể giải thích chỉ bằng ý chí một cá nhân không?

Sơ đồ nguyên nhân trên khăn trải bàn gồm các ý đúng:

• Cơ chế tập trung quan liêu, chậm đổi mới, hạn chế dân chủ và khó thích ứng với biến đổi khoa học - kinh tế làm tích tụ khó khăn.
• Từ năm 1985, Goóc-ba-chốp tiến hành cải tổ nhưng thiếu nhất quán, sai lầm đường lối và sự chống phá làm khủng hoảng trầm trọng.
• Năm 1989, Đông Âu biến động mạnh, các chế độ xã hội chủ nghĩa lần lượt sụp đổ.
• Kết luận ghi kèm: Không giải thích mọi quá trình chỉ bằng ý chí một cá nhân; khủng hoảng là kết quả của nhiều yếu tố tích tụ lâu dài.

Nêu được sự kiện Liên Xô tan rã tháng 12-1991 và trật tự hai cực I-an-ta; phân tích được nguyên nhân nội tại và tác động bên ngoài; rút ra bài học lịch sử có điều kiện.

GV tổ chức hoạt động cả lớp kết hợp nhóm đôi. HS đọc mục “Tan rã và bài học lịch sử” và hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm:

• Điền sự kiện tháng 12-1991 và hệ quả đối với trật tự hai cực I-an-ta.
• Phân loại nguyên nhân thành hai nhóm: nội tại (kinh tế, chính trị, xã hội) và bên ngoài. Xác định nhóm nào giữ vai trò quan trọng hơn và vì sao.
• Nêu năm bài học có điều kiện và giải thích vì sao không nên suy rằng một mô hình thất bại chứng minh mọi lựa chọn xã hội trong mọi nước đều giống nhau.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với các nội dung đúng:

• Tháng 12-1991, Liên Xô chấm dứt tồn tại; trật tự hai cực I-an-ta tan rã.
• Nguyên nhân nội tại: khủng hoảng kinh tế, chính trị, xã hội; giữ vai trò quan trọng.
• Nguyên nhân bên ngoài: tác động từ tình hình quốc tế.
• Bài học có điều kiện: phát triển kinh tế, đổi mới phù hợp, tôn trọng dân chủ, giữ ổn định và nâng cao đời sống nhân dân.
• Giải thích: một mô hình thất bại ở một thời điểm không chứng minh mọi lựa chọn xã hội trong mọi nước đều giống nhau.

Củng cố kiến thức về ba mốc 1957, 1985, 1991; rèn kĩ năng đánh giá nhận định đúng - sai và suy luận có căn cứ; hệ thống hoá nội dung bằng bảng ba hàng.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi các bài tập sau (có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu lớp có thiết bị):
Bài 1: Ghép mốc với nội dung đúng.
Bài 2: Chọn phương án giải thích toàn diện nhất về sự tan rã của Liên Xô (A, B, C, D).
Bài 3: Đánh giá từng nhận định a, b, c, d (Đ/S).
Bài 4: Lập bảng ba hàng theo các mục 1957, 1985, 1991 với cột “Nội dung đúng” và “Ý nghĩa hoặc giới hạn”.

Đáp án và sản phẩm:

• Bài 1: 1957 – Liên Xô phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên; 1985 – Bắt đầu cải tổ dưới Goóc-ba-chốp; 1991 – Liên Xô tan rã.
• Bài 2: Đáp án A (Kết hợp khủng hoảng nội tại, sai lầm cải tổ và tác động bên ngoài). Các phương án B, C, D đều không toàn diện vì bỏ qua một hoặc nhiều yếu tố.
• Bài 3: a) S (vệ tinh đầu tiên là năm 1957, không phải 1985); b) Đ; c) S (không giải thích bằng một cá nhân); d) Đ.
• Bài 4 (bảng ba hàng):
  • 1957: Liên Xô phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên – thành tựu khoa học, công nghệ vũ trụ nổi bật.
  • 1985: Bắt đầu cải tổ dưới Goóc-ba-chốp – nỗ lực thay đổi mô hình trong khủng hoảng, nhưng thiếu nhất quán.
  • 1991: Liên Xô tan rã – chấm dứt liên bang và trật tự hai cực I-an-ta.

Vận dụng kiến thức để viết kết luận có điều kiện, phân tích thành tựu và hạn chế của Liên Xô sau năm 1945 và đề xuất cách kiểm tra thông tin bằng nguồn tin cậy.

HS viết một đoạn kết luận ngắn (khoảng 8 đến 10 dòng) trả lời câu hỏi: “Vì sao cần nhìn cả thành tựu và hạn chế của Liên Xô sau năm 1945?”. Đoạn văn cần có: thành tựu công nghiệp, khoa học, vũ trụ; hạn chế về cơ chế quản lí, dân chủ, đời sống; mối liên hệ giữa hai yếu tố với khủng hoảng; và một đề xuất kiểm tra thông tin (ví dụ đối chiếu SGK trang bài, học liệu NeoEdu hoặc sách tham khảo đáng tin cậy). Không ghi “đã khảo sát” nếu chưa thực hiện.

Đoạn kết luận mẫu gợi ý: Thành tựu công nghiệp, khoa học và vũ trụ (vệ tinh nhân tạo 1957, Ga-ga-rin 1961) cho thấy sức huy động nguồn lực lớn của Liên Xô. Tuy nhiên, cơ chế quản lí kém linh hoạt và hạn chế dân chủ khiến đời sống khó khăn, tích tụ thành khủng hoảng. Vì vậy cần đánh giá theo từng thời kì và lĩnh vực, không xoá một phía. Để kiểm tra thêm, em có thể đối chiếu mục “Khủng hoảng và cải tổ” trong SGK với một nguồn sử học đáng tin cậy và ghi rõ phạm vi, giới hạn của thông tin. Tiêu chí chấm: nêu được cả thành tựu và hạn chế (3 điểm); nối với khủng hoảng (2 điểm); có đề xuất kiểm tra nguồn và giới hạn (3 điểm); trình bày mạch lạc (2 điểm).