Giáo án Cách mạng tháng Tám năm 1945

HS huy động hiểu biết nền, nhận diện chuỗi mốc 1939–1945 và xác định vấn đề cần giải quyết trong tiết học.

GV chiếu trục thời gian gồm các mốc: 1939–5-1941 (các hội nghị chuyển hướng), 9-3-1945 (Nhật đảo chính Pháp), tháng 8-1945 (Nhật đầu hàng Đồng minh), 19-8-1945, 2-9-1945.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Vì sao chỉ trong vài tuần cuối tháng 8-1945, nhân dân ta giành được chính quyền ở nhiều nơi?
• Trước đó, Đảng và nhân dân đã làm gì để sẵn sàng cho thời cơ đó?

Vấn đề bài học được ghi trên bảng: “Vì sao nhân dân ta chớp được thời cơ tháng 8-1945 và giành chính quyền?”. HS dự kiến nêu được: Nhật đầu hàng tạo khoảng trống quyền lực; lực lượng cách mạng đã được chuẩn bị; Đảng kịp thời phát động Tổng khởi nghĩa.

HS trình bày được chủ trương chuyển hướng chiến lược, quá trình hình thành Việt Minh và lực lượng vũ trang, vai trò của căn cứ địa; giải thích được chuẩn bị gồm cả lực lượng và địa bàn.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc mục “Chuyển hướng chiến lược và chuẩn bị” và hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra cho nhóm:

• Chiến tranh thế giới thứ hai tác động thế nào đến vấn đề giải phóng dân tộc ở Việt Nam?
• Các hội nghị từ 1939 đến Hội nghị Trung ương 8 (5-1941) đã đặt nhiệm vụ nào lên hàng đầu?
• Mặt trận Việt Minh ra đời khi nào, tập hợp lực lượng nào?
• Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân thành lập ngày nào? Có ý nghĩa gì?
• Căn cứ Việt Bắc và khu giải phóng đóng vai trò gì?
• Vì sao nói chuẩn bị “không chỉ vũ khí”?

Nhóm hoàn thành phiếu với các ý chính:

• Chiến tranh thế giới thứ hai làm vấn đề giải phóng dân tộc trở nên cấp bách.
• Các hội nghị từ 1939 đến Hội nghị Trung ương 8 (5-1941) hoàn chỉnh chuyển hướng, đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu.
• Việt Minh ra đời năm 1941, tập hợp lực lượng chính trị rộng rãi.
• Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân thành lập ngày 22-12-1944, đánh dấu lực lượng vũ trang phát triển.
• Căn cứ Việt Bắc và khu giải phóng là chỗ dựa để huấn luyện, phát triển lực lượng và đấu tranh.
• Chuẩn bị gồm lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang và địa bàn; vũ khí chỉ là một phần.

HS trình bày được phong trào kháng Nhật cứu nước sau ngày 9-3-1945, thời cơ khi Nhật đầu hàng và diễn biến giành chính quyền ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn; giải thích được vai trò của quyết định kịp thời.

HS làm việc cặp đôi, đọc mục “Thời cơ và diễn biến”, hoàn thành Phiếu học tập số 2 và lập trục thời gian từ 9-3-1945 đến 25-8-1945.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Sau ngày 9-3-1945, phong trào kháng Nhật cứu nước có đặc điểm gì?
• Khi Nhật đầu hàng Đồng minh tháng 8-1945, bộ máy thống trị và lực lượng cách mạng ở vào tình thế nào?
• Thời cơ xuất hiện trước khi việc gì xảy ra?
• Lệnh tổng khởi nghĩa được phát động; Hà Nội, Huế, Sài Gòn giành chính quyền vào những ngày nào?
• Vì sao nói thời cơ không tự tạo thắng lợi?

Trục thời gian và phiếu hoàn chỉnh:

• 9-3-1945: Nhật đảo chính Pháp; phong trào kháng Nhật cứu nước phát triển, khởi nghĩa từng phần.
• Tháng 8-1945: Nhật đầu hàng Đồng minh; bộ máy thống trị hoang mang, lực lượng cách mạng đã sẵn sàng; thời cơ xuất hiện trước khi quân Đồng minh vào giải giáp Nhật.
• Lệnh tổng khởi nghĩa được phát động.
• 19-8-1945: Hà Nội giành chính quyền; 23-8-1945: Huế giành chính quyền; 25-8-1945: Sài Gòn giành chính quyền.
• Kết luận: thời cơ không tự tạo thắng lợi nếu thiếu chuẩn bị và quyết định kịp thời.

HS nêu được sự kiện ngày 2-9-1945, ý nghĩa của thắng lợi và các nguyên nhân chính của Cách mạng tháng Tám.

HS làm việc cá nhân rồi chia sẻ cặp (think–pair–share), đọc mục “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà” và trả lời:

• Ngày 2-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập ở đâu? Sự kiện đó khai sinh nước nào?
• Thắng lợi kết thúc những ách thống trị nào và mở ra kỉ nguyên gì?
• Nêu các nguyên nhân thắng lợi, sắp xếp theo hai nhóm: nội lực và yếu tố quốc tế.
• Vì sao không thể nói hoàn cảnh quốc tế thay thế hoàn toàn nội lực?

HS nêu được:

• Ngày 2-9-1945, tại Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.
• Thắng lợi kết thúc ách thống trị thực dân, phát xít và chế độ quân chủ, mở kỉ nguyên độc lập.
• Nguyên nhân: truyền thống yêu nước; sự lãnh đạo của Đảng; chuẩn bị lực lượng; đoàn kết toàn dân; hoàn cảnh quốc tế thuận lợi.
• Hoàn cảnh quốc tế chỉ là điều kiện bổ trợ, không thay thế được nội lực.

HS củng cố kiến thức về chuẩn bị, thời cơ và các mốc giành chính quyền; tự kiểm tra và sửa lỗi.

HS làm bài Phiếu học tập số 3, phần A và B, trên bảng con; GV dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để đối chiếu.
Đề:

• Câu 1 (trắc nghiệm): Điều gì giải thích khả năng chớp thời cơ tháng 8-1945? A. Nhật đầu hàng tự tạo thắng lợi dù chưa có lực lượng; B. Sự chuẩn bị lực lượng kết hợp quyết định kịp thời; C. Chỉ một cuộc nổi dậy ở trung tâm đủ thay toàn bộ chuẩn bị; D. Chờ quân Đồng minh lập sẵn nhà nước rồi mới hành động.
• Câu 2 (nối mốc): Ghép 19-8-1945, 23-8-1945, 25-8-1945 với Hà Nội, Huế, Sài Gòn giành chính quyền.
• Câu 3 (đúng/sai): a) Nhật đầu hàng tự động chuyển mọi chính quyền cho Việt Minh; b) Chuẩn bị lực lượng và căn cứ giúp chớp thời cơ; c) Hà Nội, Huế, Sài Gòn không giành chính quyền cùng ngày; d) Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời ngày 2-9-1945.
• Câu 4 (điền): 23-8-1945 → ……………

Đáp án:

• Câu 1: B (Sự chuẩn bị lực lượng kết hợp quyết định kịp thời).
• Câu 2: 19-8-1945 – Hà Nội giành chính quyền; 23-8-1945 – Huế giành chính quyền; 25-8-1945 – Sài Gòn giành chính quyền.
• Câu 3: a) S; b) Đ; c) Đ; d) Đ.
• Câu 4: Huế giành chính quyền (23-8-1945 tương ứng Huế giành chính quyền).

HS lập được bảng so sánh ba mốc giành chính quyền, ghi nội dung đúng và ý nghĩa hoặc giới hạn của từng mốc.

HS làm việc cặp đôi, hoàn thành bảng trong Phiếu học tập số 3, phần C theo ba dòng: 19-8-1945, 23-8-1945, 25-8-1945. Mỗi dòng ghi (1) nội dung đúng, (2) ý nghĩa hoặc giới hạn của mốc đó trong bài.
Câu hỏi GV đặt ra: “Mỗi mốc phản ánh địa phương nào? Có thể suy ra cả nước giành chính quyền cùng ngày không?”

Đáp án mẫu:

• 19-8-1945: Hà Nội giành chính quyền. Ý nghĩa: thắng lợi ở trung tâm chính trị quan trọng.
• 23-8-1945: Huế giành chính quyền. Ý nghĩa: chính quyền ở kinh đô cũ chuyển về nhân dân.
• 25-8-1945: Sài Gòn giành chính quyền. Ý nghĩa: thắng lợi tại trung tâm lớn miền Nam.
  Giới hạn: mỗi mốc chỉ nói về một địa phương, không suy ra mọi địa phương giành chính quyền cùng ngày.

HS vận dụng mối quan hệ giữa chuẩn bị lực lượng, căn cứ địa và thời cơ để viết kết luận có điều kiện; đề xuất cách kiểm tra thông tin qua nguồn đáng tin.

Nhiệm vụ nhóm 2 người: viết 3–4 câu kết luận cho vấn đề “Phân tích quan hệ giữa chuẩn bị lực lượng, căn cứ địa và thời cơ trong Cách mạng tháng Tám”. Kết luận phải có điều kiện (dùng cấu trúc “nếu… thì…” hoặc “chỉ khi…”). Sau đó nêu một cách kiểm tra tiếp: đối chiếu với mục nội dung nào trong sách, hoặc với bài tập tương tác trên NeoEdu.
Lưu ý: không nhận là đã khảo sát nếu chưa thực hiện.

Ví dụ sản phẩm: “Thời cơ tháng 8-1945 chỉ chuyển thành thắng lợi khi lực lượng đã được chuẩn bị qua Việt Minh, các tổ chức vũ trang và căn cứ địa. Nếu thiếu lực lượng sẵn sàng, khoảng trống quyền lực do Nhật đầu hàng khó trở thành khởi nghĩa đồng loạt ở nhiều địa phương. Kết luận này cần kiểm tra thêm bằng cách đối chiếu mục “Thời cơ và diễn biến” với mục “Chuyển hướng chiến lược và chuẩn bị” trong sách để xác nhận thứ tự sự kiện.”