Giáo án Phong trào cách mạng Việt Nam thời kì 1930 – 1939

Huy động kiến thức nền về lịch sử Việt Nam giữa hai cuộc chiến tranh, tạo tò mò và xác định vấn đề trung tâm của bài: vì sao hình thức và nhiệm vụ trước mắt của phong trào cách mạng thay đổi giữa hai giai đoạn 1930–1931 và 1936–1939.

GV ghi lên bảng ba mốc thời gian: 1930, 1936–1939, 1939. HS suy nghĩ và trả lời ba câu hỏi:

• Mốc 1930–1931 gắn với phong trào đấu tranh nào em đã biết hoặc đoán được từ tên gọi?
• Vì sao giai đoạn 1936–1939 được gọi là phong trào dân chủ, khác với đấu tranh quyết liệt chống đế quốc, phong kiến của 1930–1931?
• Năm 1939 có sự kiện quốc tế nào làm thay đổi hoàn cảnh, gợi ý điều gì về nhiệm vụ trước mắt của cách mạng?
  HS ghi ý nhanh vào vở nháp trước khi trao đổi cặp đôi.

HS ghi được vấn đề bài học vào vở: Vì sao phong trào cách mạng 1930–1939 có hình thức và nhiệm vụ trước mắt khác nhau giữa hai giai đoạn nhưng vẫn cùng hướng tới mục tiêu giải phóng dân tộc? HS ghi nhận ba mốc: 1930–1931 (phong trào với đỉnh cao Xô viết Nghệ - Tĩnh); 1936–1939 (phong trào dân chủ); 1939 (Chiến tranh thế giới thứ hai làm hoàn cảnh thay đổi).

HS nêu được nguyên nhân, diễn biến, kết quả và ý nghĩa của phong trào 1930–1931; giải thích được vì sao Xô viết Nghệ - Tĩnh là hình thức chính quyền cách mạng ở địa phương, không phải nhà nước thống nhất cả nước.

HS làm việc theo nhóm 4 người, đọc phần Phong trào 1930–1931 trong hồ sơ học tập và sách giáo khoa, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm xác định các nội dung chính:

• Nguyên nhân: khủng hoảng kinh tế, áp bức thuộc địa và sự lãnh đạo của Đảng.
• Diễn biến: công nhân, nông dân biểu tình, bãi công; đỉnh cao ở Nghệ An, Hà Tĩnh với các hình thức chính quyền cách mạng gọi là Xô viết Nghệ - Tĩnh.
• Kết quả: Pháp đàn áp khiến phong trào chịu tổn thất; kinh nghiệm tổ chức, liên minh công nông và đấu tranh được tích luỹ.
• Lưu ý: Xô viết Nghệ - Tĩnh là chính quyền địa phương, không phải nhà nước đã thống nhất cả nước.

Phiếu học tập số 1 đã điền đầy đủ, nhóm hoàn thành sơ đồ bốn ô: Nguyên nhân – Diễn biến – Kết quả – Bài học. Ô Diễn biến ghi: biểu tình, bãi công của công nhân và nông dân; đỉnh cao ở Nghệ An, Hà Tĩnh; hình thành Xô viết Nghệ - Tĩnh. Ô Kết quả ghi: tổn thất do Pháp đàn áp, nhưng để lại kinh nghiệm tổ chức, liên minh công nông và đấu tranh. Kiến thức HS rút ra: phong trào 1930–1931 rèn luyện lực lượng và khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng; Xô viết Nghệ - Tĩnh chỉ là chính quyền ở địa phương.

HS giải thích được nguyên nhân ra đời phong trào dân chủ 1936–1939; nêu được yêu cầu trước mắt, các hình thức đấu tranh và hoạt động tiêu biểu; hiểu rằng mục tiêu trước mắt không có nghĩa là từ bỏ độc lập lâu dài.

GV sử dụng kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm 4 HS làm việc trên khăn trải bàn gồm bốn ô ở giữa và ô riêng cho từng thành viên. Bốn ô ở giữa gồm: (1) Nguyên nhân ra đời phong trào; (2) Yêu cầu trước mắt; (3) Hình thức đấu tranh; (4) Hoạt động tiêu biểu và mục tiêu lâu dài. Câu hỏi thảo luận:

• Nguy cơ phát xít và chiến tranh, cùng chủ trương mặt trận chống phát xít ở Pháp, đã mở điều kiện gì cho đấu tranh dân chủ?
• Yêu cầu trước mắt là gì và vì sao lại là những yêu cầu đó?
• Vì sao phong trào sử dụng hình thức công khai, hợp pháp, nửa hợp pháp kết hợp bí mật?
• Phong trào Đông Dương Đại hội, báo chí và mít tinh có vai trò gì trong việc huy động quần chúng?
• Mục tiêu trước mắt có nghĩa là từ bỏ độc lập không? Vì sao?

Khăn trải bàn hoàn chỉnh với bốn ô nội dung. Ô (1): nguy cơ phát xít và chiến tranh; chủ trương mặt trận chống phát xít quốc tế cùng thay đổi ở Pháp mở điều kiện đấu tranh dân chủ. Ô (2): tự do, dân sinh, dân chủ, cơm áo, hoà bình. Ô (3): công khai, hợp pháp, nửa hợp pháp kết hợp bí mật. Ô (4): Đông Dương Đại hội, báo chí, mít tinh huy động đông đảo tầng lớp; mục tiêu trước mắt không có nghĩa từ bỏ mục tiêu độc lập lâu dài. Kiến thức HS rút ra: phong trào dân chủ là sự lựa chọn linh hoạt trong hoàn cảnh mới để tập hợp lực lượng rộng rãi.

HS lập được bảng so sánh hai giai đoạn 1930–1931 và 1936–1939 theo các tiêu chí hoàn cảnh, nhiệm vụ trước mắt, lực lượng, hình thức, ý nghĩa; nêu được điểm chung và rút ra bài học không đồng nhất khẩu hiệu của giai đoạn này với giai đoạn kia.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 (bảng so sánh theo năm tiêu chí). Sau đó cặp đôi trả lời ba câu hỏi:

• Vì sao không nên dùng một khẩu hiệu của giai đoạn 1930–1931 để áp dụng cho giai đoạn 1936–1939?
• Điểm chung lớn nhất của hai giai đoạn là gì?
• Mốc 1939 đặt ra yêu cầu gì đối với việc điều chỉnh nhiệm vụ trước mắt?

Bảng so sánh điền đầy đủ theo năm tiêu chí. Hoàn cảnh: 1930–1931 khủng hoảng kinh tế và áp bức thuộc địa; 1936–1939 nguy cơ phát xít, chiến tranh và chủ trương mặt trận mới ở Pháp. Nhiệm vụ trước mắt: 1930–1931 chống đế quốc, phong kiến; 1936–1939 tự do, dân sinh, dân chủ, cơm áo, hoà bình. Lực lượng: công nhân, nông dân là chủ yếu ở 1930–1931; tầng lớp rộng hơn ở 1936–1939. Hình thức: biểu tình, bãi công và chính quyền địa phương ở 1930–1931; công khai, hợp pháp, nửa hợp pháp kết hợp bí mật ở 1936–1939. Ý nghĩa: rèn luyện lực lượng, liên minh công nông ở 1930–1931; tập hợp rộng để đòi dân sinh, dân chủ, hoà bình ở 1936–1939. Điểm chung: huy động quần chúng, rèn luyện lực lượng và vai trò lãnh đạo của Đảng. Mốc 1939: Chiến tranh thế giới thứ hai làm hoàn cảnh thay đổi.

HS vận dụng kiến thức đã học để nhận diện yêu cầu trước mắt, ghép đúng mốc với nội dung, đánh giá đúng sai các nhận định và sắp xếp các giai đoạn theo thời điểm bắt đầu.

HS làm bốn bài tập sau (GV trình chiếu từ học liệu NeoEdu hoặc bảng phụ, HS làm vào vở):
Bài 1. Yêu cầu trước mắt tiêu biểu của 1936–1939 là gì? A. Dân sinh, dân chủ, cơm áo, hoà bình; B. Lập tức phát động tổng khởi nghĩa trên cả nước; C. Chỉ đòi ruộng đất bằng đấu tranh vũ trang, không dùng báo chí; D. Từ bỏ mọi hoạt động hợp pháp để chỉ đấu tranh bí mật.
Bài 2. Ghép mốc với nội dung đúng: 1930–1931; 1936–1939; 1939 với các nội dung: Phong trào với đỉnh cao Xô viết Nghệ - Tĩnh; Phong trào dân chủ; Chiến tranh thế giới thứ hai làm hoàn cảnh thay đổi.
Bài 3. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Nhiệm vụ trước mắt thay đổi không nhất thiết từ bỏ mục tiêu chiến lược. b) Phong trào 1936–1939 không dùng hình thức công khai. c) Xô viết Nghệ - Tĩnh là nhà nước đã quản lí thống nhất cả nước. d) Phong trào dân chủ huy động nhiều tầng lớp.
Bài 4. Xếp các giai đoạn theo thời điểm bắt đầu: phong trào 1930–1931, phong trào dân chủ 1936–1939, Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ năm 1939.

Đáp án. Bài 1: A (Dân sinh, dân chủ, cơm áo, hoà bình). Bài 2: 1930–1931 – Phong trào với đỉnh cao Xô viết Nghệ - Tĩnh; 1936–1939 – Phong trào dân chủ; 1939 – Chiến tranh thế giới thứ hai làm hoàn cảnh thay đổi. Bài 3: a) Đúng; b) Sai (1936–1939 có hình thức công khai, hợp pháp kết hợp bí mật); c) Sai (Xô viết Nghệ - Tĩnh là hình thức chính quyền địa phương); d) Đúng. Bài 4: 1930–1931 (năm 1930) → phong trào dân chủ 1936–1939 (năm 1936) → Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ (năm 1939). HS ghi lại lỗi sai nếu có và giải thích lí do.

HS vận dụng kiến thức để giải thích một vấn đề lí luận quan trọng của bài, phân biệt nhiệm vụ trước mắt với mục tiêu chiến lược, đồng thời biết nêu giới hạn của thông tin sử dụng và đề xuất cách kiểm tra lại nguồn.

HS làm việc theo cặp đôi, trả lời đề: Giải thích vì sao hình thức đấu tranh 1936–1939 linh hoạt hơn không có nghĩa mục tiêu độc lập bị từ bỏ.
Yêu cầu: viết đoạn văn từ 100 đến 180 chữ, nêu rõ ba ý: (1) phân biệt nhiệm vụ trước mắt và mục tiêu chiến lược; (2) hoàn cảnh dẫn đến hình thức công khai, hợp pháp; (3) vì sao phong trào tập hợp và rèn luyện lực lượng. Cuối đoạn, HS nêu một giới hạn của thông tin trong hồ sơ (ví dụ: hồ sơ không nêu số lượng người tham gia) và đề xuất một cách kiểm tra lại, chẳng hạn đối chiếu với sách giáo khoa hoặc tài liệu lịch sử đáng tin cậy.
Tiêu chí chấm: lập luận phân biệt nhiệm vụ trước mắt với chiến lược (3 điểm); hoàn cảnh cho hình thức hợp pháp và công khai (3 điểm); tập hợp và rèn luyện lực lượng (2 điểm); nêu giới hạn và cách kiểm tra nguồn (2 điểm).

Đoạn văn tham khảo: Nhiệm vụ trước mắt được lựa chọn theo hoàn cảnh để tập hợp lực lượng rộng và đáp ứng nhu cầu sống còn của nhân dân. Điều kiện ở Pháp và tình hình quốc tế mở khả năng dùng báo chí, mít tinh, kiến nghị công khai bên cạnh hoạt động bí mật. Các yêu cầu dân chủ giúp rèn luyện tổ chức, nâng cao nhận thức và chuẩn bị lực lượng cho nhiệm vụ giải phóng dân tộc. Vì vậy phải phân biệt mục tiêu chiến lược lâu dài với nhiệm vụ trước mắt; thay đổi sách lược không đồng nghĩa với từ bỏ độc lập. Giới hạn: hồ sơ chỉ nêu khái quát các hình thức đấu tranh, chưa có số liệu chi tiết; có thể kiểm tra lại bằng sách giáo khoa và tài liệu lịch sử đáng tin cậy. Kiến thức HS rút ra: linh hoạt là cách thực hiện mục tiêu, không phải thay đổi mục tiêu.