Giáo án Phong trào dân tộc dân chủ trong những năm 1918 – 1930

Huy động hiểu biết của HS về bối cảnh Việt Nam sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài.

GV đưa ra ba mốc: 1918, 1925, 1930 và hỏi: 'Điều gì xảy ra với đất nước ở mỗi mốc này?' HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV dẫn vào bài: Phong trào dân tộc dân chủ trong những năm 1918 – 1930.

HS nêu được: sau 1918 Pháp đẩy mạnh khai thác thuộc địa; 1925 có bãi công Ba Son và Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên; 1930 có khởi nghĩa Yên Bái. Từ đó HS xác định được nhiệm vụ: tìm hiểu sự biến đổi xã hội và các hoạt động yêu nước trong giai đoạn này.

HS nêu và phân tích được những biến đổi kinh tế – xã hội dưới tác động khai thác thuộc địa, nhận ra vì sao khai thác thuộc địa không đồng nhất với phát triển tự chủ.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc mục 'Biến đổi xã hội thuộc địa' trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm trả lời câu hỏi: 'Khai thác thuộc địa làm xã hội Việt Nam biến đổi như thế nào, và vì sao vẫn là lệ thuộc?'

Phiếu học tập số 1 hoàn thành gồm: công nhân tăng về số lượng, tập trung ở hầm mỏ, đồn điền, nhà máy; tư sản và tiểu tư sản phát triển; nông dân chịu tô thuế nặng, mất đất; các giai cấp, tầng lớp có lợi ích và khả năng khác nhau khi tham gia phong trào. Kết luận HS rút ra: khai thác thuộc địa làm xã hội biến đổi nhưng duy trì lệ thuộc, không phải phát triển tự chủ.

HS trình bày được các hoạt động yêu nước tiêu biểu 1918 – 1930 theo từng tầng lớp, nhận biết sự chuyển biến từ yêu cầu kinh tế, chính trị sang kết hợp và giới hạn của khuynh hướng dân chủ tư sản.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chuyên gia tìm hiểu một hoạt động (tư sản dân tộc; tiểu tư sản; công nhân – bãi công Ba Son; Việt Nam Quốc dân đảng và khởi nghĩa Yên Bái), sau đó về nhóm gốc để trình bày. Hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi chung: 'Mỗi hoạt động yêu nước có mục tiêu, lực lượng và kết quả như thế nào?'

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm: tư sản dân tộc đấu tranh về quyền lợi kinh tế và chính trị; tiểu tư sản hoạt động báo chí, tổ chức, đòi tự do; phong trào đòi thả Phan Bội Châu (1925) và để tang Phan Châu Trinh (1926) có sức lan toả; công nhân bãi công tiêu biểu là Ba Son (1925), phong trào dần kết hợp yêu cầu kinh tế với chính trị; Việt Nam Quốc dân đảng thành lập 1927; khởi nghĩa Yên Bái 1930 thất bại, bộc lộ giới hạn của khuynh hướng dân chủ tư sản trong hoàn cảnh thuộc địa.

HS nhận thức được vai trò của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (1925), sự tác động và chuyển hoá giữa các phong trào, từ đó rút ra cách đánh giá một cuộc đấu tranh theo nhiều tiêu chí.

GV nêu câu hỏi cả lớp: 'Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (1925) góp phần gì? Vì sao không thể đánh giá phong trào chỉ qua thất bại quân sự?' HS đọc mục 'Nhìn phong trào trong quá trình chuyển biến' và thảo luận theo cặp, ghi thành sơ đồ tư duy ngắn.

Sơ đồ tư duy HS lập gồm: Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (1925) truyền bá tư tưởng cách mạng, chuẩn bị cho khuynh hướng vô sản phát triển; các phong trào tác động, cạnh tranh và chuyển hoá lẫn nhau; tiêu chí đánh giá gồm mục tiêu, thành phần tham gia, cách thức và kết quả; thất bại quân sự không làm mọi đóng góp khơi dậy tinh thần dân tộc thành bằng không.

Củng cố kiến thức về biến đổi xã hội, các hoạt động yêu nước và các mốc thời gian 1925, 1926, 1930; rèn kĩ năng nhận diện đúng sai và phân biệt sự kiện với nhận định.

Bài 1 (trắc nghiệm): Nhận định nào đúng về khai thác thuộc địa? A. Chỉ tạo tăng trưởng tự chủ, không có quan hệ lệ thuộc; B. Tạo biến đổi xã hội nhưng duy trì lệ thuộc; C. Giữ nguyên mọi cơ cấu giai cấp, không phát triển công nhân; D. Chỉ biến đổi kinh tế mà không tác động xã hội.
Bài 2 (ghép mốc): Ghép mốc thời gian với sự kiện đúng: 1925, 1926, 1930 với Bãi công Ba Son, Phong trào để tang Phan Châu Trinh, Khởi nghĩa Yên Bái.
Bài 3 (đúng – sai): a) Khai thác thuộc địa làm biến đổi xã hội nhưng duy trì lệ thuộc. b) Ba Son 1925 gắn với phong trào công nhân. c) Yên Bái thất bại chứng minh người tham gia không yêu nước. d) Mọi giai cấp bị trị có lợi ích và cách đấu tranh giống nhau.
Bài 4 (điền khuyết): Năm 1926 → {{1}}. Lựa chọn: Phong trào để tang Phan Châu Trinh / Bãi công Ba Son / Khởi nghĩa Yên Bái.

Đáp án:

• Bài 1: B. Tạo biến đổi xã hội nhưng duy trì lệ thuộc.
• Bài 2: 1925 – Bãi công Ba Son; 1926 – Phong trào để tang Phan Châu Trinh; 1930 – Khởi nghĩa Yên Bái.
• Bài 3: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai, vì thất bại quân sự không chứng minh người tham gia thiếu lòng yêu nước; d) Sai, vì các giai cấp, tầng lớp có lợi ích và khả năng khác nhau (Ba Son là bãi công của công nhân).
• Bài 4: Phong trào để tang Phan Châu Trinh.
  Ghi nhớ: 1925 – Bãi công Ba Son; 1926 – Phong trào để tang Phan Châu Trinh; 1930 – Khởi nghĩa Yên Bái.

Vận dụng tiêu chí đánh giá phong trào để viết đoạn văn ngắn và đề xuất cách kiểm tra thông tin, nêu được giới hạn của tư liệu.

HS hoạt động cá nhân rồi cặp đôi. Nhiệm vụ 1: Trình bày và giải thích nội dung 'Các hoạt động yêu nước' bằng một đoạn 100 – 180 chữ, nêu một căn cứ và một giới hạn khi sử dụng thông tin. Nhiệm vụ 2: Vì sao đánh giá phong trào cần xét cả kết quả trước mắt và đóng góp lâu dài? Viết kết luận có điều kiện và nêu một nguồn hoặc cách kiểm tra thêm, không nhận đã khảo sát nếu chưa thực hiện. Có thể giao phần này làm bài về nhà nếu hết giờ.

Đoạn văn mẫu tham khảo: Giai đoạn 1918 – 1930, các hoạt động yêu nước đa dạng. Tư sản dân tộc đấu tranh đòi quyền lợi kinh tế và chính trị; tiểu tư sản hoạt động báo chí, tổ chức, đòi tự do; công nhân bãi công tiêu biểu là Ba Son năm 1925. Phong trào đòi thả Phan Bội Châu (1925) và để tang Phan Châu Trinh (1926) có sức lan toả. Giới hạn: thông tin trong bài nêu khái quát, cần đối chiếu thêm với các nguồn khác để tránh suy luận vượt phạm vi tư liệu.
Kết luận mẫu: Đánh giá phong trào cần xét cả kết quả trước mắt (yêu cầu có đạt được hay không, lực lượng có được bảo toàn hay không) và đóng góp lâu dài (kinh nghiệm tổ chức, truyền bá tư tưởng, thức tỉnh tinh thần yêu nước). Khởi nghĩa Yên Bái thất bại cho thấy hạn chế về lực lượng và tổ chức, nhưng không phủ nhận lòng yêu nước của người tham gia. Cách kiểm tra: đối chiếu SGK Lịch sử và Địa lí 9 mục 'Các hoạt động yêu nước' với trang bài học NeoEdu cùng chủ đề.