Giáo án Châu Á từ năm 1918 đến năm 1945

HS nhận diện các mốc thời gian quan trọng của châu Á trong giai đoạn 1918–1945 và xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV chiếu dải mốc 1919, 1921, 1930, 1931, 1937, 1945 và nêu câu hỏi: “Các mốc này cho thấy châu Á đi theo những hướng nào? Sự kiện nào là xâm lược, sự kiện nào là đấu tranh giành độc lập?” HS suy nghĩ, dự đoán và ghi vào vở.

Mỗi HS ghi được ít nhất hai dự đoán về nội dung gắn với mốc thời gian. Qua đó, HS nêu được vấn đề: châu Á vừa có xâm lược của Nhật Bản, vừa có các phong trào đấu tranh giành độc lập ở Trung Quốc, Ấn Độ và Đông Nam Á. Bài học sẽ làm rõ các nội dung này.

HS trình bày được quá trình quân phiệt hoá ở Nhật Bản, từ khó khăn sau chiến tranh đến hai bước xâm lược năm 1931 và 1937.

Nhóm 4 HS đọc mục “Nhật Bản và con đường quân phiệt” trong SGK hoặc bài giảng NeoEdu, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 (sơ đồ nhân quả). Câu hỏi gợi ý: (1) Vì sao sau Chiến tranh thế giới thứ nhất Nhật Bản gặp khó khăn kinh tế, xã hội? (2) Khủng hoảng 1929–1933 tác động thế nào đến mâu thuẫn trong xã hội Nhật? (3) Vì sao giới quân phiệt tìm thị trường và nguyên liệu bằng chiến tranh xâm lược? (4) Quân phiệt hoá có phải là sự kiện diễn ra trong một ngày không?

Sơ đồ nhân quả: Tăng trưởng trong Chiến tranh thế giới thứ nhất → khó khăn kinh tế, xã hội → khủng hoảng 1929–1933 làm mâu thuẫn sâu sắc → giới quân phiệt mở rộng ảnh hưởng, tìm thị trường và nguyên liệu → năm 1931 Nhật đánh chiếm Đông Bắc Trung Quốc → năm 1937 mở rộng chiến tranh xâm lược Trung Quốc. Kết luận HS rút ra: quân phiệt hoá là một quá trình kéo dài, không phải một tuyên bố trong một ngày.

HS trình bày được phong trào yêu nước ở Trung Quốc và Ấn Độ, nhận ra sự khác nhau về phương pháp đấu tranh và tổ chức lãnh đạo.

Kỹ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia A nghiên cứu nội dung Trung Quốc (Phong trào Ngũ Tứ năm 1919, Đảng Cộng sản Trung Quốc thành lập năm 1921, nhiệm vụ kháng chiến chống Nhật từ năm 1937); nhóm chuyên gia B nghiên cứu nội dung Ấn Độ (Quốc đại và M. Gan-đi, bất hợp tác và đấu tranh bất bạo động). Hoàn thành Phiếu học tập số 2. Vòng 2: ghép nhóm mảnh ghép, mỗi HS trình bày nội dung mình đã nghiên cứu. Câu hỏi: Phong trào Ngũ Tứ đánh dấu điều gì? Phương pháp của Ấn Độ khác Trung Quốc ở điểm nào? Vì sao không nên đồng nhất phương pháp và tổ chức lãnh đạo của hai nước?

Bảng so sánh hoàn thành trên Phiếu học tập số 2. Trung Quốc: Phong trào Ngũ Tứ năm 1919 đánh dấu bước phát triển của phong trào yêu nước; Đảng Cộng sản Trung Quốc thành lập năm 1921; đấu tranh chống đế quốc gắn với chuyển biến chính trị phức tạp; từ 1937 kháng chiến chống Nhật trở thành nhiệm vụ nổi bật. Ấn Độ: phong trào dưới vai trò của Quốc đại và M. Gan-đi, sử dụng bất hợp tác và đấu tranh bất bạo động. Kết luận: hai nước có phương pháp và tổ chức lãnh đạo khác nhau, không thể đồng nhất.

HS nêu được các yếu tố thúc đẩy phong trào độc lập ở Đông Nam Á và giải thích vì sao mỗi nước có điều kiện, kết quả khác nhau.

Kỹ thuật khăn trải bàn. Nhóm đọc mục “Đông Nam Á và làn sóng giải phóng” và hoàn thành Phiếu học tập số 3 trên khăn trải bàn, chia ba phần: yếu tố thúc đẩy, khuynh hướng phát triển, thời cơ năm 1945. Câu hỏi: (1) Ách thống trị thuộc địa, tác động chiến tranh và tư tưởng mới đã thúc đẩy phong trào như thế nào? (2) Khuynh hướng dân chủ tư sản và vô sản có gì khác nhau? (3) Vì sao không thể viết rằng toàn Đông Nam Á độc lập cùng một lúc?

Khăn trải bàn gồm ba phần: (1) Yếu tố thúc đẩy: ách thống trị thuộc địa, tác động của chiến tranh, tư tưởng mới. (2) Khuynh hướng: dân chủ tư sản và vô sản cùng phát triển; nhiều đảng cộng sản xuất hiện, trong đó có Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1930. (3) Thời cơ: khi Nhật đầu hàng năm 1945, thời cơ giành độc lập xuất hiện ở một số nơi. Kết luận: mỗi nước có điều kiện, lực lượng và kết quả khác nhau.

HS vận dụng kiến thức đã học để làm các bài tập về Ấn Độ, mốc thời gian, đánh giá nhận định và sắp xếp sự kiện.

HS làm bốn bài tập sau. Bài 1: Đặc điểm đúng của phong trào Ấn Độ gắn với Gan-đi là gì? A. Lấy quân đội nước ngoài làm lực lượng duy nhất; B. Chỉ hoạt động trong nghị viện thuộc địa, không vận động quần chúng; C. Nổi bật bất hợp tác và bất bạo động; D. Bỏ mục tiêu độc lập để giữ nguyên quyền cai trị của Anh. Bài 2: Ghép mốc với nội dung đúng: 1919; 1931; 1937 với các nội dung “Nhật chiếm Đông Bắc Trung Quốc”, “Nhật mở rộng chiến tranh xâm lược Trung Quốc”, “Phong trào Ngũ Tứ”. Bài 3: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Nhật chiếm Đông Bắc Trung Quốc năm 1931 rồi mở rộng xâm lược năm 1937. b) Ngũ Tứ là phong trào nổ ra tại Nhật Bản. c) Bất bạo động có nghĩa là phong trào Ấn Độ không đòi độc lập. d) Phong trào Đông Nam Á có nhiều khuynh hướng lãnh đạo. Bài 4: Xếp ba sự kiện theo thứ tự từ sớm đến muộn: Nhật chiếm Đông Bắc Trung Quốc; Phong trào Ngũ Tứ; Nhật mở rộng chiến tranh xâm lược Trung Quốc.

Đáp án. Bài 1: C (Nổi bật bất hợp tác và bất bạo động). Bài 2: 1919 – Phong trào Ngũ Tứ; 1931 – Nhật chiếm Đông Bắc Trung Quốc; 1937 – Nhật mở rộng chiến tranh xâm lược Trung Quốc. Bài 3: a) Đ; b) S (Ngũ Tứ là phong trào ở Trung Quốc năm 1919); c) S (bất bạo động là phương pháp đấu tranh, không xoá mục tiêu độc lập); d) Đ. Bài 4: Phong trào Ngũ Tứ 1919 → Nhật chiếm Đông Bắc Trung Quốc 1931 → Nhật mở rộng chiến tranh xâm lược Trung Quốc 1937.

HS vận dụng kiến thức để trả lời câu hỏi “Vì sao không thể coi các phong trào độc lập châu Á là một quá trình giống hệt nhau?” và đề xuất cách kiểm tra thông tin bằng nguồn đáng tin.

Cá nhân HS viết đoạn kết luận 5–7 câu, dựa vào Phiếu học tập số 1, 2, 3 và kết quả các hoạt động trước. Sau đó, HS đề xuất một nguồn hoặc cách kiểm tra tiếp, ví dụ đối chiếu mục Trung Quốc và Ấn Độ trong SGK với một nguồn khác đáng tin, ghi rõ trang hoặc chủ đề đối chiếu. Yêu cầu: không nhận đã khảo sát khi chưa thực hiện.

Đoạn kết luận mẫu: Các phong trào châu Á có điểm chung là chống áp bức thuộc địa hoặc sức ép đế quốc, nhưng khác nhau về phương pháp và lực lượng. Trung Quốc gắn với phong trào Ngũ Tứ năm 1919, Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1921 và kháng chiến chống Nhật từ năm 1937; Ấn Độ nổi bật bất hợp tác và bất bạo động của Quốc đại và M. Gan-đi. Vì vậy, nhận định này chỉ đúng khi so sánh theo hoàn cảnh cụ thể của từng nước, không lấy một nước làm khuôn cho cả châu lục. Cách kiểm tra tiếp: đối chiếu mục Trung Quốc và Ấn Độ trong SGK với một nguồn đáng tin khác, ghi rõ trang và chủ đề đối chiếu. Gợi ý chấm: mục tiêu chung (2–3 điểm); căn cứ Trung Quốc và Ấn Độ (3–4 điểm); giới hạn so sánh và đề xuất nguồn (3 điểm).