Giáo án Châu Âu và nước Mỹ từ năm 1918 đến năm 1945

Huy động vốn hiểu biết của HS về hậu quả Chiến tranh thế giới thứ nhất và khủng hoảng 1929; xác định vấn đề trọng tâm của bài.

GV đặt hai câu hỏi: (1) Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, châu Âu phải đối mặt với những khó khăn gì? (2) Vì sao khủng hoảng kinh tế năm 1929 lan rộng và gây hậu quả nặng nề cho nhiều nước? HS trả lời theo hiểu biết bước đầu, sau đó GV nêu vấn đề bài học: “Châu Âu và nước Mỹ đã ứng phó với khủng hoảng như thế nào, và vì sao kết quả lại khác nhau?”

• Dự kiến HS nêu: tổn thất nặng nề về người và của, nền kinh tế kiệt quệ, xã hội bất ổn, nhiều người thất nghiệp.
• Dự kiến HS nêu: khủng hoảng 1929 làm sản xuất đình trệ, thất nghiệp tăng, các nước phụ thuộc lẫn nhau nên bị ảnh hưởng.
• Vấn đề bài học được ghi lên bảng và HS ghi vào vở.

HS nêu được tình hình châu Âu sau chiến tranh, phong trào cách mạng 1918–1923, sự ra đời của Quốc tế Cộng sản và bản chất khủng hoảng kinh tế 1929–1933.

HS làm việc nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mục “Châu Âu sau Chiến tranh thế giới thứ nhất” và mục “Phong trào 1918–1923 và Quốc tế Cộng sản” trong sách, điền thông tin vào phiếu. Câu hỏi gợi ý: (1) Chiến tranh để lại những hậu quả gì và trật tự Véc-xai - Oa-sinh-tơn có mâu thuẫn ở điểm nào? (2) Phong trào cách mạng 1918–1923 diễn ra ở những nước nào, Quốc tế Cộng sản được thành lập khi nào, ở đâu? (3) Vì sao có thể nói khủng hoảng 1929–1933 là khủng hoảng của nền kinh tế tư bản chứ không phải thiên tai tự nhiên?

• Hậu quả chiến tranh: tổn thất, bất ổn xã hội, mâu thuẫn của trật tự Véc-xai - Oa-sinh-tơn; cao trào cách mạng phát triển, nhiều đảng cộng sản ra đời.
• Cách mạng tháng 11-1918 ở Đức lật chế độ quân chủ, Đảng Cộng sản Đức ra đời cuối 1918; bãi công ở Anh, Pháp, I-ta-li-a.
• Quốc tế Cộng sản thành lập tháng 3-1919 ở Mát-xcơ-va, với vai trò của Lê-nin và Đảng Bôn-sê-vích; tổ chức tiến hành bảy đại hội trong 1919–1943 và tự giải tán năm 1943.
• Khủng hoảng 1929–1933 làm sản xuất suy giảm, thất nghiệp tăng, xung đột xã hội sâu sắc; đây là khủng hoảng của nền kinh tế tư bản trong điều kiện lịch sử cụ thể.

HS so sánh được con đường phát xít ở Đức với con đường cải cách duy trì chế độ nghị viện ở một số nước khác; giải thích được vì sao khủng hoảng không tự động gây phát xít ở mọi nơi.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Hai con đường ứng phó” và trả lời ba câu hỏi: (1) Ở Đức, những lực lượng nào đã lợi dụng khủng hoảng và Hít-le lên nắm quyền năm 1933 như thế nào? (2) Một số nước khác đã ứng phó bằng cách nào? (3) Vì sao không thể coi khủng hoảng tự động gây ra phát xít ở mọi nơi? Sau đó hai cặp ghép thành nhóm 4 để thống nhất nội dung.

• Con đường phát xít ở Đức: lực lượng phát xít lợi dụng khủng hoảng, chủ nghĩa phục thù và sự ủng hộ của một bộ phận giới cầm quyền; Hít-le lên nắm quyền năm 1933, thiết lập độc tài và chuẩn bị chiến tranh.
• Con đường cải cách ở một số nước khác: tiến hành cải cách để duy trì chế độ nghị viện.
• Kết luận: kết quả ứng phó phụ thuộc tương quan chính trị, phong trào xã hội và lựa chọn của các lực lượng, không do khủng hoảng quyết định máy móc.

HS trình bày được tình hình kinh tế Mỹ, nội dung và tác dụng của Chính sách mới từ năm 1933, đồng thời nhận ra giới hạn của chính sách.

GV trình chiếu trục thời gian 1929 – 1933 – 1939 đã vẽ sẵn, yêu cầu cả lớp trả lời nhanh: (1) Mỹ phát triển mạnh trong thập niên 1920 nhưng khủng hoảng 1929 gây hậu quả gì? (2) Chính sách mới của Tổng thống Ph. Ru-dơ-ven có những nội dung nào? (3) Chính sách mới góp phần làm gì và không làm được gì?

• Hậu quả khủng hoảng 1929 ở Mỹ: đổ vỡ ngân hàng, thất nghiệp tăng.
• Nội dung Chính sách mới (từ 1933): nhà nước can thiệp cứu trợ, phục hồi kinh tế, điều chỉnh tài chính và quan hệ lao động.
• Tác dụng: góp phần ổn định xã hội, bảo vệ chế độ dân chủ tư sản; không xoá mọi mâu thuẫn.
• Trục thời gian HS ghi được: 1929 khủng hoảng kinh tế khởi phát ở Mỹ; 1933 Hít-le cầm quyền ở Đức, Ru-dơ-ven thực hiện Chính sách mới; 1939 chiến tranh bùng nổ.

Củng cố kiến thức về khủng hoảng 1929, Chính sách mới và hai con đường ứng phó; rèn kĩ năng đánh giá nhận định dựa trên hồ sơ.

HS làm cá nhân bốn bài tập, sau đó đổi chéo vở để kiểm tra. Các bài tập: (1) Chính sách mới ở Mỹ thể hiện điều gì? A. Nhà nước rút hoàn toàn khỏi cứu trợ, ngân hàng và lao động; B. Nhà nước tăng can thiệp để cứu trợ và phục hồi; C. Chỉ thắt chặt tiền tệ, không có phục hồi hoặc cứu trợ; D. Thay chế độ nghị viện bằng độc tài quân sự. (2) Ghép mốc với nội dung đúng: 1929; 1933; 1939. (3) Đánh giá đúng/sai các nhận định (a) đến (d) trong phần đáp án. (4) Điền thông tin vào cặp 1933 → {{1}}. Sau đó GV dùng học liệu số NeoEdu để HS tự kiểm tra thêm.

• Bài 1 (trắc nghiệm): Đáp án B. Nhà nước tăng can thiệp để cứu trợ và phục hồi.
• Bài 2 (ghép mốc): 1929 – Khủng hoảng kinh tế khởi phát ở Mỹ; 1933 – Chính sách mới được thực hiện; 1939 – Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ.
• Bài 3 (đúng/sai): (a) Sai, vì khủng hoảng không tất yếu khiến mọi nước chọn phát xít; (b) Đúng, Đức và Mỹ năm 1933 có cách ứng phó khác nhau; (c) Đúng, Chính sách mới tăng can thiệp nhà nước; (d) Đúng, phát xít hoá còn liên quan lực lượng, thể chế và lựa chọn chính trị.
• Bài 4 (điền khuyết): 1933 → Chính sách mới được thực hiện.

HS vận dụng kiến thức để so sánh phản ứng của Đức và Mỹ trước khủng hoảng, viết kết luận có điều kiện và đề xuất cách kiểm tra nguồn; nhận ra giới hạn khi giải thích một nguyên nhân duy nhất.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2 và đóng vai “nhóm nghiên cứu” trình bày kết quả. Nhiệm vụ: (1) So sánh phản ứng của Đức và Mỹ trước khủng hoảng, tránh giải thích một nguyên nhân duy nhất. (2) Viết một kết luận có điều kiện cho vấn đề trên, nêu rõ giới hạn của tư liệu. (3) Đề xuất một nguồn hoặc cách kiểm tra tiếp (đối chiếu với sách, tài liệu khác) trước khi khẳng định. Lưu ý: không nhận đã khảo sát nếu chưa thực hiện việc khảo sát.

• Bảng so sánh: Đức – khủng hoảng, thất nghiệp và bất ổn; phát xít lên cầm quyền năm 1933, thiết lập độc tài, quân sự hoá và đẩy mạnh xâm lược. Mỹ – can thiệp nhà nước qua Chính sách mới, cải cách trong khuôn khổ dân chủ tư sản.
• Kết luận có điều kiện mẫu: “Có thể nhận định rằng cả Đức và Mỹ đều chịu tác động của khủng hoảng, nhưng kết quả khác nhau do lực lượng chính trị, thể chế và lựa chọn của giới cầm quyền; nhận định này chỉ đúng với tư liệu trong bài, cần đối chiếu thêm.”
• Đề xuất kiểm tra: đối chiếu với sách lịch sử thế giới hoặc tài liệu chuyên khảo về chính sách của Ru-dơ-ven và chính quyền Hít-le, kiểm tra phạm vi thời gian và đối tượng nghiên cứu.
• Tiêu chí chấm nhóm: nêu đủ hai nước, có căn cứ, có giới hạn, không quy về một nguyên nhân.