Giáo án Nước Nga và Liên Xô từ năm 1918 đến năm 1945

HS nhớ lại bối cảnh sau Cách mạng tháng Mười, nhận diện những khó khăn của chính quyền Xô viết và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đặt câu hỏi: “Sau Cách mạng tháng Mười, chính quyền Xô viết phải đối mặt với những khó khăn nào?”. HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, chia sẻ theo cặp đôi (kĩ thuật Think – Pair – Share), sau đó nêu ý kiến trước lớp. GV ghi các ý lên bảng và dẫn dắt: “Từ những thách thức này, chính quyền Xô viết đã làm gì để khôi phục đất nước và xây dựng nhà nước mới?”.

Nhận diện được ba nhóm thách thức: (1) chống lực lượng chống cách mạng và sự can thiệp bên ngoài; (2) nội chiến và chiến tranh làm kinh tế kiệt quệ; (3) nhu cầu khôi phục đời sống và xây dựng một nhà nước mới. HS ghi được ba câu hỏi định hướng: Chính sách kinh tế mới là gì và có tác dụng ra sao? Liên bang được thành lập như thế nào? Liên Xô đã đối phó với chiến tranh ra sao?

HS nêu được nội dung cơ bản của Chính sách kinh tế mới (1921) và giải thích được vai trò của chính sách đối với sản xuất, đời sống, đồng thời hiểu rằng nhà nước vẫn giữ vai trò chủ chốt.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Từ bảo vệ chính quyền đến khôi phục kinh tế” trên trang NeoEdu hoặc sách giáo khoa, hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm các câu hỏi:

• Câu 1: Năm 1921, Chính sách kinh tế mới thay thế chính sách nào bằng chính sách nào?
• Câu 2: Chính sách kinh tế mới cho phép những hoạt động nào? Nhà nước giữ lại những lĩnh vực nào?
• Câu 3: Vì sao chính sách này khuyến khích nông dân sản xuất?
• Câu 4: Chính sách kinh tế mới có đồng nghĩa với việc xoá bỏ vai trò nhà nước không? Vì sao?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• Thay trưng thu lương thực bằng thuế lương thực.
• Cho phép một bộ phận trao đổi và kinh doanh; nhà nước giữ các vị trí chủ chốt.
• Người nông dân biết rõ nghĩa vụ phải nộp, phần còn lại được sử dụng, trao đổi nên lợi ích gắn với kết quả lao động, động lực sản xuất được cải thiện.
• Không đồng nghĩa xoá vai trò nhà nước vì nhà nước vẫn nắm các lĩnh vực chủ chốt.
  Kiến thức HS rút ra: Chính sách kinh tế mới (1921) là bước điều chỉnh khôi phục kinh tế, khuyến khích sản xuất nhưng vẫn giữ định hướng của nhà nước.

HS nêu được việc thành lập Liên bang (1922), các kế hoạch 5 năm và thành tựu công nghiệp hoá; nhận xét được hạn chế của tập thể hoá và quản lí tập trung, biết phân biệt thành tựu với sai lầm chính sách.

Kĩ thuật mảnh ghép. Lớp chia thành 3 nhóm chuyên sâu, mỗi nhóm đọc một nội dung:

• Nhóm 1: Thành lập Liên bang Xô viết (tháng 12-1922).
• Nhóm 2: Kế hoạch 5 năm, công nghiệp hoá, giáo dục và khoa học; Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp.
• Nhóm 3: Hạn chế của tập thể hoá nông nghiệp và cơ chế quản lí tập trung.
  Sau khi hoàn thành nội dung nhóm, HS ghép thành nhóm mới gồm đại diện của cả 3 nhóm để chia sẻ. Hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần Liên bang và xây dựng chủ nghĩa xã hội). Câu hỏi chung: “Khi đánh giá Liên Xô giai đoạn này, cần phân biệt những điều gì?”

Nhóm 1: Tháng 12-1922, Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết được thành lập; đây là việc hình thành một nhà nước liên bang, không chỉ là đổi tên.
Nhóm 2: Từ cuối những năm 1920, các kế hoạch 5 năm thúc đẩy công nghiệp hoá, giáo dục và khoa học; Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp.
Nhóm 3: Tập thể hoá nông nghiệp và cơ chế quản lí tập trung bộc lộ hạn chế, gây nhiều khó khăn.
Kiến thức HS rút ra: khi đánh giá phải phân biệt thành tựu về sản xuất, thay đổi xã hội với những sai lầm về chính sách và dân chủ.

HS trình bày được diễn biến chính của cuộc chiến tranh giữ nước của Liên Xô (từ tháng 6-1941 đến 1945) và nêu được ý nghĩa của thắng lợi trong liên minh chống phát xít.

Cả lớp cùng xây dựng trục thời gian trên bảng: 1941 – 1945. HS làm việc nhóm 4 người, đọc mục “Liên Xô trong chiến tranh thế giới”, hoàn thành phần trục thời gian và trả lời câu hỏi: “Vì sao chiến thắng của Liên Xô không chỉ là thành công của riêng một lực lượng?”

Trục thời gian:

• Tháng 6-1941: Đức tấn công Liên Xô; nhân dân Liên Xô tiến hành cuộc chiến tranh giữ nước.
• Giành thắng lợi quan trọng ở Xta-lin-grát, tiến tới Béc-lin.
• Năm 1945: chiến thắng phát xít.
  Kiến thức HS rút ra: chiến thắng gắn với sức mạnh chiến đấu của quân đội, sức mạnh hậu phương và liên minh chống phát xít; không xoá vai trò của các lực lượng khác.

HS củng cố kiến thức về Chính sách kinh tế mới, Liên bang và chiến tranh; lập bảng ba mốc và đánh giá nhận định dựa trên tư liệu.

HS làm Phiếu học tập số 3 theo cá nhân, sau đó đối chiếu theo cặp. Nội dung gồm:

• Câu 1: Mục đích trực tiếp của Chính sách kinh tế mới là gì? A. Khôi phục kinh tế sau chiến tranh; B. Xoá toàn bộ trao đổi để thay thị trường bằng trưng thu; C. Quốc hữu hoá ngay mọi cơ sở và cấm mọi kinh doanh tư nhân; D. Dồn toàn bộ nguồn lực vào chiến tranh thế giới mới.
• Câu 2: Ghép mốc với nội dung: 1921; 1922; 1941 với Chính sách kinh tế mới, Thành lập Liên bang Xô viết, Đức tấn công Liên Xô.
• Câu 3: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Thuế lương thực có thể tạo động lực giữ phần sản phẩm còn lại; b) Chính sách kinh tế mới xoá mọi vai trò của nhà nước; c) Liên bang thành lập năm 1922 trước khi Đức tấn công năm 1941; d) Mọi đóng góp đánh bại phát xít chỉ thuộc một quốc gia.
• Câu 4: Lập bảng ba hàng (1921, 1922, 1941) gồm nội dung đúng và ý nghĩa hoặc giới hạn.

Đáp án Phiếu học tập số 3:

• Câu 1: A. Khôi phục kinh tế sau chiến tranh.
• Câu 2: 1921 – Chính sách kinh tế mới; 1922 – Thành lập Liên bang Xô viết; 1941 – Đức tấn công Liên Xô.
• Câu 3: a) Đ; b) S (nhà nước vẫn giữ các lĩnh vực chủ chốt); c) Đ; d) S (thắng lợi có sự đóng góp của nhiều lực lượng và liên minh).
• Câu 4: 1921 – Chính sách kinh tế mới: tạo động lực sản xuất và khôi phục lưu thông sau chiến tranh; 1922 – Thành lập Liên bang Xô viết: hình thành nhà nước liên bang, không chỉ đổi tên nước; 1941 – Đức tấn công Liên Xô: mở cuộc chiến tranh giữ nước chống phát xít Đức.

HS vận dụng kiến thức để viết kết luận có điều kiện cho một vấn đề lịch sử, đối chiếu nguồn và nêu giới hạn của thông tin.

Vấn đề: “Vì sao Chính sách kinh tế mới có thể khuyến khích nông dân sản xuất?”. HS viết 4 – 5 câu trả lời có căn cứ (phân biệt thuế lương thực với trưng thu; quyền sử dụng và trao đổi phần còn lại; lợi ích gắn với động lực sản xuất; nhà nước giữ lĩnh vực chủ chốt). Sau đó, HS đề xuất một nguồn đáng tin (sách giáo khoa, tài liệu thư viện) để kiểm tra thêm, nêu rõ cần đối chiếu nội dung gì và phạm vi của nguồn. Có thể hoàn thiện ở nhà.

Kết luận có điều kiện mẫu: Chính sách kinh tế mới có thể khuyến khích nông dân sản xuất vì thuế lương thực thay trưng thu, người sản xuất biết nghĩa vụ và được sử dụng, trao đổi phần còn lại, lợi ích gắn với kết quả lao động. Kết luận này đúng trong phạm vi chính sách năm 1921 và hoàn cảnh kinh tế sau chiến tranh; cần kiểm tra thêm bằng nguồn đáng tin về phạm vi và mức độ áp dụng.