Giáo án Việt Nam kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược giai đoạn 1946 – 1950

Huy động kiến thức nền và tạo tâm thế; xác định vấn đề: vì sao kháng chiến toàn quốc bùng nổ và cuộc kháng chiến được tiến hành theo đường lối nào.

HS trả lời câu hỏi khởi động: “Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, điều gì đe doạ nền độc lập của nhân dân ta? Ngày 19-12-1946 đã diễn ra sự kiện gì?” Sau đó HS xem nhanh phần ví dụ trên trang bài học NeoEdu để đối chiếu.

HS nêu được: Pháp mở rộng xâm lược, các cuộc đàm phán không ngăn được nguy cơ chiến tranh; ngày 19-12-1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. HS ghi vào vở câu hỏi định hướng: “Đường lối kháng chiến là gì và vì sao được lựa chọn?”

Trình bày được đường lối kháng chiến và giải thích được cơ sở xây dựng đường lối từ tương quan lực lượng và mục tiêu độc lập.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhiệm vụ: đọc mục “Bùng nổ và đường lối”, trả lời các câu hỏi về bốn đặc điểm của đường lối, năm lĩnh vực của tính toàn diện và ý nghĩa của tự lực cánh sinh.

Đáp án mong đợi: đường lối gồm bốn nội dung chính: toàn dân, toàn diện, trường kì, tự lực cánh sinh kết hợp tranh thủ ủng hộ quốc tế; toàn diện gồm quân sự, chính trị, kinh tế, văn hoá, ngoại giao. Đường lối xuất phát từ tương quan lực lượng (ta yếu hơn địch về nhiều mặt) và mục tiêu độc lập dân tộc. Tự lực không có nghĩa từ chối giúp đỡ: ta dựa vào sức mình là chính nhưng vẫn tranh thủ hợp tác, ủng hộ quốc tế.

Trình bày được mục tiêu chiến đấu ở đô thị, âm mưu của Pháp trong thu - đông 1947, cách quân dân ta đánh trả và kết quả; phân biệt mục tiêu giam chân địch với tiêu diệt toàn bộ địch.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia gồm ba nhóm: nhóm A (chiến đấu ở đô thị phía Bắc vĩ tuyến 16 từ cuối 1946 và Hà Nội: Bắc Bộ Phủ, Bưu điện Bờ Hồ, ga Hàng Cỏ); nhóm B (Việt Bắc 1947 hướng đông: phục kích trên đường số 4, khu Bản Sao–Bông Lau); nhóm C (Việt Bắc 1947 hướng tây: sông Lô, Đoan Hùng, Khe Lau). Vòng 2: nhóm mảnh ghép gồm mỗi HS đến từ A, B, C để chia sẻ và hoàn thành Phiếu học tập số 2.

Đáp án mong đợi: Đô thị 1946–1947 nhằm tiêu hao, giam chân địch để lực lượng, cơ quan lãnh đạo và nhân dân rút an toàn về căn cứ chuẩn bị lâu dài. Thu - đông 1947 Pháp tấn công Việt Bắc nhằm tiêu diệt cơ quan đầu não, phá căn cứ, kết thúc chiến tranh nhanh. Quân dân ta đánh trả trên nhiều hướng (đông: đường số 4, Bản Sao–Bông Lau; tây: sông Lô, Đoan Hùng, Khe Lau), bảo vệ căn cứ, làm thất bại kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh. Phân biệt: giam chân địch là kéo dài thời gian để rút lực lượng; không phải tiêu diệt toàn bộ địch ngay từ đầu.

Nêu được hoàn cảnh, diễn biến và kết quả của chiến dịch Biên giới 1950; giải thích được vai trò của hậu phương và sự chuyển biến từ bảo vệ căn cứ sang chủ động tiến công.

HS đọc mục “Biên giới 1950 và xây dựng hậu phương” và “Diễn biến trên các hướng và các mặt trận khác”, trả lời câu hỏi: (1) Vì sao Việt Nam chủ động mở chiến dịch Biên giới? (2) Diễn biến chính gồm những trận nào? (3) Kết quả của chiến dịch là gì? (4) Hậu phương đã góp sức như thế nào? Sau đó HS ghi vào sơ đồ tư duy đơn giản với nhánh “Hoàn cảnh – Diễn biến – Kết quả – Hậu phương”.

Đáp án mong đợi: hoàn cảnh quốc tế có thuận lợi mới (đầu 1950, Trung Quốc, Liên Xô và một số nước công nhận, đặt quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hoà) và nhu cầu mở thông liên lạc. Diễn biến: tiến công Đông Khê, quân Pháp trên đường số 4 bị đánh bại. Kết quả: tuyến biên giới được khai thông, căn cứ mở rộng, thế chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ được nâng lên. Hậu phương: phát triển sản xuất, giáo dục (Bình dân học vụ, cải cách giáo dục 1950), chính quyền, tăng gia và xí nghiệp quốc phòng, dân dụng góp sức cho tiền tuyến.

Củng cố mốc thời gian, sự kiện, đối chiếu nhận định đúng sai và phân biệt hai chiến dịch.

GV tổ chức trò chơi theo nhóm 4 HS, lần lượt thực hiện bốn bài tập: (1) trắc nghiệm mục đích chiến đấu ở đô thị cuối 1946; (2) ghép mốc thời gian với nội dung; (3) đánh giá đúng sai bốn nhận định; (4) điền thông tin hoàn thành cặp “1947 → ?”. Có thể dùng bài tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.
Bài tập 1: Mục đích chiến đấu ở đô thị cuối năm 1946 là gì? A. Giữ mọi đô thị vô thời hạn, không rút lực lượng; B. Giam chân địch, tạo thời gian chuẩn bị kháng chiến; C. Tiêu diệt toàn bộ quân Pháp ngay trong đợt đầu; D. Chỉ bảo vệ cơ sở vật chất, không quan tâm lực lượng và thời gian.
Bài tập 2: Ghép 19-12-1946, 1947, 1950 với nội dung tương ứng.
Bài tập 3: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Chiến đấu đô thị 1946 có mục tiêu giữ mọi phố vô thời hạn. b) Việt Bắc 1947 là phản công trước cuộc tiến công của Pháp. c) Biên giới 1950 do Việt Nam chủ động mở. d) Tự lực cánh sinh có nghĩa từ chối mọi giúp đỡ quốc tế.
Bài tập 4: Chọn thông tin hoàn thành cặp: 1947 → ?

Đáp án bài 1: B (giam chân địch, tạo thời gian chuẩn bị kháng chiến). Đáp án bài 2: 19-12-1946 – Kháng chiến toàn quốc bùng nổ; 1947 – Chiến dịch Việt Bắc thu - đông; 1950 – Chiến dịch Biên giới thu - đông. Đáp án bài 3: a) S (đô thị giam chân, tạo thời gian, không giữ vô thời hạn); b) Đ; c) Đ; d) S (tự lực là dựa mình là chính, vẫn tranh thủ hợp tác). Đáp án bài 4: Chiến dịch Việt Bắc thu - đông (hai lựa chọn còn lại thuộc các mốc 19-12-1946 và 1950).

Vận dụng kiến thức để so sánh hoàn cảnh, nét chính và kết quả của hai chiến dịch; nêu được một giới hạn khi sử dụng thông tin.

HS viết đoạn ngắn 5–7 câu (khoảng 100–180 chữ) trả lời: “So sánh hoàn cảnh, nét chính và kết quả Việt Bắc 1947 với Biên giới 1950.” Đoạn văn phải nêu rõ Việt Bắc 1947 là phản công, Biên giới 1950 là chủ động mở, và có một câu nêu giới hạn khi sử dụng thông tin (ví dụ: chỉ dựa vào hồ sơ bài học, không suy từ một trận đánh thành toàn bộ chiến dịch). HS đọc to một đoạn để nhận xét.

Đoạn văn tham khảo: Việt Bắc 1947 là phản công trước cuộc tiến công của Pháp vào căn cứ, quân dân ta đánh trên nhiều hướng, bảo vệ cơ quan đầu não và căn cứ, làm thất bại ý đồ kết thúc nhanh. Biên giới 1950 do ta chủ động mở trong hoàn cảnh quốc tế mới, tiến công Đông Khê, đánh quân Pháp trên đường số 4, khai thông biên giới và nâng thế chủ động. Giới hạn: kết luận chỉ dựa trên nội dung bài học, chưa có số liệu cụ thể về tổn thất nên không suy rộng hơn phạm vi tài liệu.