Giáo án Thực hành: Tìm hiểu về tác động của biến đổi khí hậu đối với vùng Đồng bằng sông Cửu Long

HS huy động hiểu biết đã có về ngập, mặn, sạt lở ở đồng bằng và nhận ra vấn đề cần làm rõ: không phải mọi hiện tượng đều do một nguyên nhân duy nhất.

GV chiếu hình ảnh (hoặc mô tả) về sạt lở bờ sông, ngập triều và xâm nhập mặn ở đồng bằng. HS trả lời câu hỏi: “Theo em, những hiện tượng này do đâu? Có phải chỉ do biến đổi khí hậu không?” Từ đó, GV nêu nhiệm vụ của tiết thực hành: phân biệt các tác nhân, trình bày tác động theo ba lĩnh vực và đề xuất giải pháp có căn cứ.

Khoảng 3–4 ý kiến của HS về nguyên nhân có thể có, ví dụ: biến đổi khí hậu, khai thác nước ngầm, sụt lún, thay đổi dòng chảy, sử dụng đất. Kết luận ban đầu của lớp: cần xem nhiều tác nhân cùng lúc, không quy cho một nguyên nhân.

HS phân biệt được nhóm tác nhân do biến đổi khí hậu với nhóm tác nhân khác và giải thích được vì sao kịch bản chỉ là khả năng có điều kiện.

HS làm việc nhóm 4 người theo Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mục “Phân biệt tác nhân” trong hồ sơ học tập, hoàn thành hai nhiệm vụ: (1) liệt kê các tác nhân vào hai cột “Biến đổi khí hậu” và “Tác nhân khác”; (2) trả lời câu hỏi “Vì sao không nên quy toàn bộ sạt lở, ngập, mặn cho một nguyên nhân?” và “Bản đồ kịch bản là khả năng dưới điều kiện nào?”.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành.
Cột Biến đổi khí hậu: tăng rủi ro nhiệt, hạn, mực biển và cực đoan.
Cột tác nhân khác: khai thác nước ngầm, sụt lún, thay đổi dòng chảy, sử dụng đất.
Kết luận nhóm: tác động tại đồng bằng là kết hợp nhiều tác nhân; kịch bản phụ thuộc điều kiện và giả định, không phải dự báo chắc chắn một địa điểm ngập vào một ngày cụ thể.

HS trình bày được tác động của biến đổi khí hậu đối với đồng bằng theo ba lĩnh vực tự nhiên, sản xuất và đời sống, nêu được cơ chế và nhóm chịu tác động nhiều hơn.

Lớp chia 3 nhóm chuyên đề (theo kĩ thuật khăn trải bàn). Mỗi nhóm đọc mục “Báo cáo mẫu theo ba lĩnh vực” và điền Phiếu học tập số 2 cho lĩnh vực được giao: nhóm 1 Tự nhiên, nhóm 2 Sản xuất, nhóm 3 Đời sống. Nhóm ghi tóm tắt cơ chế tác động và một ý về giới hạn khi sử dụng thông tin. Sau đó, HS trình bày trên khăn trải bàn A3.

Khăn trải bàn ba phần, nội dung đúng với hồ sơ:
Tự nhiên: thay đổi chế độ nước, nhiệt và mặn ảnh hưởng đến hệ sinh thái.
Sản xuất: thiếu nước ngọt hoặc mặn không phù hợp làm giảm năng suất cây trồng, ảnh hưởng nuôi trồng; giao thông và chế biến cũng bị gián đoạn.
Đời sống: nước sinh hoạt, sức khoẻ, nhà ở, việc làm và di cư có thể bị ảnh hưởng; nhóm nghèo thường khó thích ứng hơn.
Giới hạn: đây là tổng hợp cơ chế, chưa phải kết quả đo đạc của một huyện cụ thể.

HS củng cố kiến thức về tác nhân, kịch bản và ba lĩnh vực tác động; biết đối chiếu nhận định với hồ sơ và tự kiểm tra đáp án.

GV chọn bốn bài tập từ hồ sơ học tập để tổ chức trò chơi “Đúng hay sai – Ghép đôi” trên bảng.
Câu 1: Đọc một kịch bản khí hậu cần hiểu gì? A. Kết quả chắc chắn như nhau với mọi phương án phát thải; B. Một bản ghi quan sát đã xảy ra tại mọi địa điểm; C. Kết quả phụ thuộc điều kiện và giả định của kịch bản; D. Dự báo ngày ngập cụ thể không cần giả định.
Câu 2: Ghép: Tác động tự nhiên – Thay đổi nước, mặn và hệ sinh thái; Tác động sản xuất – Rủi ro mùa vụ và chuỗi cung ứng; Tác động đời sống – Nước sinh hoạt, sức khoẻ, việc làm.
Câu 3: Đánh giá Đúng (Đ) hoặc Sai (S): a) Kịch bản là dự báo chắc mọi điểm ngập cùng ngày. b) Sụt lún, khai thác nước ngầm cùng tác động rủi ro. c) An sinh giúp nhóm dễ tổn thương thích ứng. d) Mọi xói lở chỉ có một nguyên nhân là biến đổi khí hậu.
Câu 4: Chọn đúng hai lưu ý khi giải thích ngập, mặn, sạt lở đồng bằng: A. Xem cả khí hậu, sụt lún và sử dụng nước, đất; B. Một trận ngập đủ chứng minh mọi thay đổi khí hậu dài hạn; C. Chỉ cần quy về một nguyên nhân để bỏ dữ liệu địa phương; D. Phân biệt kịch bản có giả định với quan sát đã xảy ra.

Đáp án:
Câu 1: C. Kết quả phụ thuộc điều kiện và giả định của kịch bản.
Câu 2: Tác động tự nhiên → Thay đổi nước, mặn và hệ sinh thái; Tác động sản xuất → Rủi ro mùa vụ và chuỗi cung ứng; Tác động đời sống → Nước sinh hoạt, sức khoẻ, việc làm.
Câu 3: a) S; b) Đ; c) Đ; d) S. Lý do: kịch bản có giả định; xói lở cần xem xét nhiều tác nhân.
Câu 4: A và D. Rủi ro có nhiều tác nhân; kịch bản phụ thuộc điều kiện, không suy toàn bộ từ một sự kiện hay một nguyên nhân.

HS vận dụng kiến thức để đề xuất tổ hợp giải pháp gồm thích ứng, giảm nhẹ và an sinh, có nêu điều kiện áp dụng và giới hạn của đề xuất.

Mỗi nhóm đề xuất một tổ hợp giải pháp cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long với đề bài: “Đề xuất tổ hợp giải pháp có cả thích ứng, giảm nhẹ và an sinh.” Nhóm trình bày theo 4 phần: Thích ứng; Giảm nhẹ; An sinh; Phối hợp và kiểm tra. Đối với mỗi phần, nhóm nêu điều kiện cần có (ví dụ: khảo sát trước khi chuyển đổi).

Gợi ý sản phẩm: Thích ứng gồm quan trắc mặn, dùng và trữ nước hợp lí, lựa chọn lịch mùa và sinh kế phù hợp mặn – ngọt; không chuyển đổi khi chưa khảo sát. Giảm nhẹ gồm tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải trong sản xuất, bảo vệ rừng ngập mặn. An sinh gồm hỗ trợ nước sạch, đào tạo, tín dụng phù hợp và tiếp cận thông tin cho hộ dễ bị tổn thương. Phải phối hợp quản lí lưu vực và nước ngầm, đánh giá tác động trước khi triển khai công trình.
Thang chấm 10 điểm: thích ứng nước, mùa vụ (2 điểm); giảm nhẹ phát thải, hệ sinh thái (3 điểm); an sinh, nước sạch, đào tạo (3 điểm); phối hợp lưu vực, quan trắc và đánh giá tác động (2 điểm). Chấp nhận ví dụ và cách diễn đạt tương đương đúng.