Giáo án Vùng Đồng bằng sông Cửu Long

HS huy động hiểu biết ban đầu về vùng và nhận ra mâu thuẫn giữa thế mạnh sông nước với hạn chế về nước, từ đó xác định nhiệm vụ học tập.

GV chiếu hình ảnh (hoặc mô tả) chợ nổi, cánh đồng lúa, vườn trái cây, ghe xuồng và ruộng bị ngập mặn vào mùa khô. GV đặt câu hỏi: (1) Đây là vùng nào của nước ta? (2) Điều gì giúp vùng nổi tiếng về lúa, trái cây, thuỷ sản? (3) Điều gì khiến người dân phải thích ứng với nước, mùa khô, lũ và mặn?

HS nêu được: vùng gồm Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Cà Mau; thế mạnh do địa hình thấp, đồng bằng phù sa, sông Tiền – sông Hậu; hạn chế do đất phèn, mặn, lũ, mùa khô, sụt lún. Ghi câu hỏi định hướng bài học vào vở: “Vì sao vùng vừa có thế mạnh vừa có hạn chế về nước, và cần phát triển theo hướng nào?”

HS xác định được phạm vi, vị trí và giải thích được thế mạnh, hạn chế tự nhiên của vùng.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1, khai thác bản đồ, học liệu NeoEdu và mục “Phạm vi và tự nhiên” trong hồ sơ. Nhiệm vụ: (1) Kể tên 5 địa phương thuộc vùng và chỉ trên bản đồ. (2) Nêu vị trí giáp Đông Nam Bộ, Cam-pu-chia và biển. (3) Nêu 2 đặc điểm địa hình, sông ngòi tạo thế mạnh cho nông nghiệp và thuỷ sản. (4) Nêu 3 hạn chế tự nhiên và giải thích vì sao không coi mọi phần đồng bằng có cùng đất, nước.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm: Phạm vi: Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Cà Mau; giáp Đông Nam Bộ, Cam-pu-chia và biển. Thế mạnh: địa hình thấp, đồng bằng phù sa, sông Tiền – sông Hậu, khí hậu cận xích đạo thuận lợi trồng lúa, cây ăn quả, nuôi thuỷ sản. Hạn chế: đất phèn, mặn, mùa khô, lũ, sụt lún, xói lở, thay đổi dòng chảy. Kết luận: vùng không đồng nhất về đất và nước nên cần phương án khác nhau cho từng nơi.

HS trình bày được đặc điểm dân cư, các vấn đề xã hội và thế mạnh kinh tế; giải thích được vì sao cần tăng giá trị thay vì chỉ tăng sản lượng.

Nhóm làm việc trên khăn trải bàn chia 4 ô: Ô 1 – Cư dân (Kinh, Khơ-me, Hoa, Chăm; kinh nghiệm sông nước, giao thương). Ô 2 – Vấn đề xã hội (chất lượng lao động, cơ hội việc làm, di cư, tiếp cận dịch vụ). Ô 3 – Thế mạnh kinh tế (lúa, trái cây, tôm cá, chế biến, kinh tế biển, vận tải thuỷ, du lịch sinh thái – văn hoá). Ô 4 – Định hướng (vì sao cần tăng giá trị, chất lượng, liên kết và thích ứng nước thay vì chỉ tăng sản lượng). Câu hỏi thảo luận: Sản lượng lớn có luôn bảo đảm thu nhập không? Vì sao?

Khăn trải bàn hoàn chỉnh: Ô 1: Cư dân Kinh, Khơ-me, Hoa, Chăm cùng sinh sống, có kinh nghiệm sông nước, nông nghiệp và giao thương. Ô 2: chất lượng lao động, cơ hội việc làm, di cư và tiếp cận dịch vụ còn chưa đều. Ô 3: nổi bật lúa, trái cây, nuôi tôm cá và chế biến; kinh tế biển, vận tải thuỷ, du lịch có tiềm năng. Ô 4: sản lượng lớn chưa bảo đảm thu nhập nếu giá thấp, chi phí cao, tổn thất sau thu hoạch lớn và chất lượng không ổn định; cần chế biến, tiêu chuẩn, thương hiệu, liên kết thị trường và thích ứng nước.

HS giải thích được sự phân hoá sinh kế theo nước ngọt, lợ, mặn; nêu được vai trò hai mặt của hệ thống sông và lí do không đắp kín mọi dòng nước.

HS làm việc theo cặp với mục “Tổ chức không gian theo nước” và ghi nhớ bài học. Nhiệm vụ: (1) Giải thích vì sao nước ngọt phù hợp lúa, cá và cây theo điều kiện. (2) Nêu vì sao vùng lợ, mặn cần nghiên cứu trước khi chuyển đổi mô hình. (3) Nêu hai mặt của hệ thống sông: nối giao thông, sinh kế và truyền ô nhiễm, tác động thượng nguồn. (4) Đảo Phú Quốc, Thổ Chu, Nam Du thuộc tỉnh nào hiện nay?

Nước ngọt phù hợp lúa, cá và cây theo điều kiện; vùng lợ, mặn cần nghiên cứu, không chuyển đổi tự phát. Hệ thống sông vừa nối giao thông, sinh kế vừa truyền ô nhiễm và tác động thượng nguồn. Phú Quốc, Thổ Chu, Nam Du hiện thuộc tỉnh An Giang. Phát triển phải gắn an sinh và hệ sinh thái, không coi đắp kín mọi dòng nước là giải pháp duy nhất.

HS vận dụng kiến thức của bài để nhận diện đúng địa danh, phương hướng phát triển và đánh giá nhận định dựa trên hồ sơ.

Nhóm thực hiện Phiếu học tập số 2 (phần Luyện tập), gồm bốn bài: (1) Chọn phương hướng phù hợp nhất trong 4 đáp án A, B, C, D. (2) Ghép Cần Thơ, Phú Quốc, Nước ngọt – lợ – mặn với nội dung đúng. (3) Đánh giá 4 nhận định a, b, c, d là Đúng hay Sai. (4) Chọn cách xử lí báo cáo 2024 ghi Phú Quốc thuộc Kiên Giang khi dùng học phạm vi hiện hành.

Đề và đáp án: (1) Đáp án B: Tổ chức sinh kế theo nước, tăng chất lượng và liên kết. (2) Cần Thơ – Địa phương hiện hành của vùng; Phú Quốc – Đảo hiện thuộc tỉnh An Giang; Nước ngọt – lợ – mặn – Cơ sở phân hoá sinh kế theo điều kiện. (3) a) Đúng: nước ngọt, lợ, mặn góp phần phân hoá sinh kế; b) Sai: Phú Quốc hiện thuộc An Giang, không còn là tỉnh Kiên Giang; c) Sai: sản lượng tăng không tự bảo đảm thu nhập ròng tăng; d) Đúng: cần nâng chế biến, chất lượng và giá trị. (4) Đáp án C: Giữ mốc, phạm vi lịch sử và chú thích hiện nay thuộc An Giang; không sửa nguồn và không coi Kiên Giang là tỉnh hiện hành.

HS vận dụng kiến thức để viết kết luận có điều kiện về việc tăng giá trị nông sản và thích ứng nước, đồng thời đề xuất cách kiểm tra nguồn.

Nhóm viết kết luận cho vấn đề: Vì sao vùng cần tăng giá trị nông sản và thích ứng nước thay vì chỉ tăng sản lượng? Kết luận cần (1) nêu kết luận có điều kiện, (2) dẫn ít nhất 2 căn cứ (chế biến, tiêu chuẩn, thương hiệu; phân hoá và biến động nước), (3) đề xuất 1 nguồn hoặc cách kiểm tra tiếp. Không ghi là đã khảo sát khi chưa thực hiện.

Kết luận mẫu: Sản lượng lớn chưa bảo đảm thu nhập nếu giá thấp, chi phí cao và tổn thất lớn; vùng cần chế biến, nâng tiêu chuẩn và thương hiệu để giữ giá trị. Vì nước phân hoá và chịu hạn, mặn, sụt lún nên cần chọn mô hình theo điều kiện. Cách kiểm tra: đối chiếu hồ sơ học tập và số liệu địa phương ở mục Phạm vi và Dân cư – kinh tế; không khẳng định một mô hình luôn có lãi nếu chưa khảo sát.