Giáo án Phân bố dân cư và các loại hình quần cư

Huy động kiến thức nền của HS về sự khác nhau trong phân bố dân cư giữa đồng bằng, miền núi, đô thị và nông thôn; dẫn HS vào bài học.

GV chiếu lần lượt hai hình ảnh: một khu phố đông đúc ở thành phố lớn và một bản làng vùng núi. GV đặt câu hỏi: (1) Vì sao khu vực đồng bằng và đô thị thường đông dân hơn miền núi? (2) Theo em, đông dân hay thưa dân có phải chỉ do địa hình quyết định không? (3) Dân đông hay thưa thì khác nhau ở điểm nào về cách sinh sống và làm việc? HS trả lời nhanh, GV ghi ý chính lên bảng.

Các ý kiến ban đầu được ghi trên bảng, ví dụ: đồng bằng thuận lợi canh tác, giao thông và có nhiều việc làm; đô thị có công nghiệp và dịch vụ; miền núi đất dốc, đi lại khó khăn. HS nhận ra địa hình không phải yếu tố duy nhất, từ đó xác định nhiệm vụ: đo mức đông dân bằng mật độ dân số và tìm hiểu hai loại hình quần cư.

HS nêu được đặc điểm phân bố dân cư Việt Nam, giải thích được khái niệm mật độ dân số và so sánh được mật độ giữa các vùng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, khai thác SGK, atlat và trang bài học số NeoEdu. Nhiệm vụ: (1) Đọc mục 'Đọc sự phân bố' và nêu các khu vực dân cư tập trung đông, khu vực thưa hơn. (2) Viết công thức mật độ dân số và giải thích ý nghĩa. (3) So sánh mật độ cả nước năm 2024 khoảng 306 người/km², Đồng bằng sông Hồng 1 034 người/km² và Trung du và miền núi phía Bắc 136 người/km² (theo phạm vi vùng cập nhật). (4) Nêu các nhân tố tác động đến phân bố dân cư.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1, gồm: Mật độ dân số = dân số chia cho diện tích (đơn vị người/km²); cả nước khoảng 306 người/km² (2024); Đồng bằng sông Hồng 1 034 người/km²; Trung du và miền núi phía Bắc 136 người/km²; Chênh lệch giữa hai vùng là 898 người/km². Kết luận HS rút ra: dân cư tập trung ở đồng bằng, ven biển, đô thị và nơi có việc làm; miền núi thưa hơn nhưng có khác biệt giữa các nơi. Nhân tố: điều kiện tự nhiên, lịch sử khai thác, hạ tầng, chính sách và cơ hội sống.

HS phân biệt được quần cư thành thị và quần cư nông thôn về mật độ, hoạt động kinh tế và tổ chức cư trú; nhận ra đây là đặc điểm khái quát, không tuyệt đối.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Lớp chia 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một khổ giấy A0 chia làm 3 ô: 'Quần cư nông thôn', 'Quần cư thành thị' và 'Ý kiến trái chiều'. Nhóm làm việc với Phiếu học tập số 2 để điền các ý về: mật độ; hoạt động kinh tế chủ yếu; tổ chức cư trú (thôn, xóm, bản hay đơn vị đô thị); chức năng nổi bật. Sau đó nhóm đọc mục 'Quần cư thành thị, nông thôn' và trả lời: 'Có phải mọi người nông thôn đều làm nông nghiệp không?'; 'Có phải mọi đô thị đều không có nông nghiệp không?'.

Khăn trải bàn của nhóm có nội dung đúng: Quần cư nông thôn thường có mật độ thấp hơn, hoạt động nông nghiệp quan trọng, tổ chức theo thôn, xóm, bản; nông thôn có thể biến đổi với giao thông, dịch vụ và việc làm phi nông nghiệp. Quần cư thành thị có mật độ cao, công nghiệp, dịch vụ và chức năng trung tâm. Ghi chú 'Không phải mọi người nông thôn làm nông; không phải mọi đô thị đều không có nông nghiệp'. Tên đơn vị hành chính không tự thay thế cho phân tích hình thái cư trú.

HS nêu được xu hướng tăng tỉ lệ dân thành thị, tính được mức tăng và nhận ra các vấn đề đi kèm đô thị hoá; biết cách đọc bản đồ có chú giải và mốc dữ liệu.

HS đọc mục 'Biến đổi và vấn đề đặt ra' và bảng số liệu tỉ lệ thành thị. Nhiệm vụ: (1) Tính mức tăng tỉ lệ thành thị từ 19,5% (1990) lên 38,5% (2024). (2) Nêu hai lợi ích và hai sức ép của đô thị hoá. (3) Nêu một lưu ý khi đọc bản đồ phân bố dân cư: chú giải, tỉ lệ, mốc dữ liệu.

Tỉ lệ thành thị tăng: $38{,}5-19{,}5=19$, tức tăng 19 điểm phần trăm (không phải tăng 19%). Lợi ích: tạo việc làm, dịch vụ. Sức ép: nhà ở, giao thông, môi trường; vùng thưa dân có thể thiếu lao động, hạ tầng. Lưu ý khi đọc bản đồ: xem chú giải và lớp giá trị trước khi suy mật độ từ màu sắc; ghi rõ mốc năm.

HS vận dụng các khái niệm mật độ, quần cư thành thị và nông thôn; phân biệt được nhận định đúng, sai và tính toán số liệu chính xác.

HS làm bốn bài tập nhanh trên giấy hoặc trên bài tập tương tác của NeoEdu. (1) Trắc nghiệm: Từ 19,5% lên 38,5%, tỉ lệ thành thị tăng bao nhiêu? A. 19% so với giá trị ban đầu; B. 19 điểm phần trăm; C. 38,5 điểm phần trăm; D. Khoảng 97,4 điểm phần trăm. (2) Ghép: Mật độ; Quần cư thành thị; Quần cư nông thôn với các nội dung: Làng, bản với hoạt động kinh tế đang đa dạng hoá; Dân số chia diện tích; Chức năng công nghiệp, dịch vụ nổi bật. (3) Đúng/sai: a) Tăng 19 điểm phần trăm luôn bằng tăng 19% so với ban đầu. b) Mật độ bằng dân số chia diện tích. c) Nơi đông dân vẫn có thể thiếu hạ tầng. d) Nông thôn có thể phát triển việc làm phi nông nghiệp. (4) Tính toán: Tính chênh lệch mật độ giữa 1 034 và 136 người/km².

Đáp án: (1) B. 19 điểm phần trăm. (2) Mật độ - Dân số chia diện tích; Quần cư thành thị - Chức năng công nghiệp, dịch vụ nổi bật; Quần cư nông thôn - Làng, bản với hoạt động kinh tế đang đa dạng hoá. (3) a) S; b) Đ; c) Đ; d) Đ. Giải thích: 38,5 − 19,5 = 19 điểm phần trăm; mức tăng tương đối tính trên mốc 19,5 nên không đồng nhất. (4) 1 034 − 136 = 898 người/km².

HS vận dụng kiến thức để nhận diện loại hình quần cư của địa phương mình, nêu một vấn đề và đề xuất giải pháp có giới hạn rõ ràng.

HS làm việc cá nhân rồi chia sẻ theo cặp. Nhiệm vụ: (1) Xác định địa phương em đang sống thiên về quần cư thành thị hay nông thôn, dựa trên ít nhất hai tiêu chí: mật độ, hoạt động kinh tế, tổ chức cư trú, dịch vụ. (2) Nêu một vấn đề về dân cư hoặc đô thị hoá của địa phương. (3) Đề xuất một giải pháp về sinh kế, hạ tầng hoặc dịch vụ (không chỉ là di chuyển dân). (4) Nêu một giới hạn: thông tin nào cần kiểm tra thêm và nguồn nào để kiểm tra.

Mỗi HS viết được 5 đến 7 câu gồm: tên địa phương và loại hình quần cư, hai tiêu chí làm căn cứ, một vấn đề, một giải pháp về sinh kế hoặc hạ tầng, một giới hạn và nguồn cần đối chiếu (SGK, atlat, số liệu thống kê địa phương). HS không nêu kết quả khảo sát nếu chưa thực hiện.