Giáo án Dân tộc và dân số

Huy động kiến thức nền, tạo tình huống để HS nhận ra dân số là một chỉ tiêu có thể đo bằng số người và tốc độ thay đổi theo thời gian.

GV chiếu số liệu: dân số Việt Nam năm 1999 là 76,5 triệu người, năm 2024 là 101,3 triệu người. HS trả lời cá nhân hai câu hỏi:

• Câu 1: Dân số tăng bao nhiêu triệu người trong giai đoạn này?
• Câu 2: Theo em, khi nói “dân số tăng” thì cần xem xét thêm điều gì ngoài số người tăng thêm?

Câu 1: Dân số tăng khoảng 24,8 triệu người (101,3 − 76,5 = 24,8).
Câu 2: HS dự kiến nêu được cần xem tốc độ tăng (tỉ lệ tăng), thời gian và phạm vi (cả nước, thời điểm nào). Kết luận ban đầu: quy mô dân số là tổng số người tại một thời điểm; gia tăng là sự thay đổi số dân theo thời gian.

Nêu được đặc điểm phân bố của 54 dân tộc và người Việt ở nước ngoài; giải thích được vì sao không đồng nhất dân tộc với một tỉnh, nghề hay tính cách.

Nhiệm vụ nhóm cặp đôi (kĩ thuật khăn trải bàn). Mỗi cặp đọc mục “Dân tộc và phân bố” trong SGK và bản đồ dân cư, sau đó thực hiện:

• Nhiệm vụ 1: Hoàn thành sơ đồ tư duy ba nhánh: Người Kinh; Các dân tộc thiểu số; Người Việt ở nước ngoài.
• Nhiệm vụ 2: Giải thích vì sao “số dân không quyết định giá trị văn hoá” và vì sao không nên đồng nhất dân tộc với một tỉnh hay một nghề.
• Câu hỏi GV đặt: “Vì sao nói các cộng đồng dân tộc ngày càng đan xen?”

Sơ đồ tư duy gồm ba nhánh:

• Người Kinh: phân bố rộng, tập trung ở đồng bằng, ven biển.
• Dân tộc thiểu số: cư trú chủ yếu ở miền núi, cao nguyên; các cộng đồng ngày càng đan xen.
• Người Việt ở nước ngoài: là bộ phận của cộng đồng dân tộc Việt Nam.
  Kết luận của cặp: không đồng nhất dân tộc với một tỉnh, một nghề hay đặc điểm tính cách, vì phân bố và đời sống các cộng đồng rất đa dạng và đan xen; số dân không quyết định giá trị văn hoá.

Trình bày quy mô dân số 1999–2024; phân tích được xu hướng tỉ lệ tăng qua các mốc; tính được mức tăng từng giai đoạn; phân biệt tốc độ tăng với quy mô.

Nhóm 4 HS (làm việc trên Phiếu học tập số 1). Các nhóm phân tích bảng số liệu:

• Dân số (triệu người): 1999 là 76,5; 2009 là 86,0; 2019 là 96,5; 2024 là 101,3.
• Tỉ lệ tăng dân số: 1,51%; 1,06%; 1,15%; 1,03% (tương ứng các mốc trên).
  HS thực hiện: tính mức tăng từng giai đoạn; nhận xét xu hướng quy mô và xu hướng tỉ lệ tăng; giải thích vì sao quy mô vẫn tăng khi tỉ lệ tăng giảm.

Mức tăng từng giai đoạn:

• 1999–2009: $86{,}0-76{,}5=9{,}5$ triệu người.
• 2009–2019: $96{,}5-86{,}0=10{,}5$ triệu người.
• 2019–2024: $101{,}3-96{,}5=4{,}8$ triệu người.
• Cả giai đoạn 1999–2024: $101{,}3-76{,}5=24{,}8$ triệu người.
  Nhận xét: quy mô liên tục tăng; tỉ lệ tăng có xu hướng giảm nhưng không giảm đều ở mọi mốc (tăng từ 1,06% lên 1,15% giữa 2009 và 2019). Quy mô vẫn tăng vì tỉ lệ tăng vẫn dương và đang áp vào một số dân lớn hơn.

Nêu được cơ cấu tuổi năm 2024 và so sánh với năm 1999; giải thích được dân số già hoá và lợi thế lực lượng trong tuổi lao động; phân biệt tỉ số giới tính toàn dân với tỉ số khi sinh.

Nhóm đôi (kĩ thuật mảnh ghép ngắn): Mỗi cặp nhận một trong hai tư liệu.

• Tư liệu A: Cơ cấu tuổi 2024: dưới 15 tuổi 23,3%; 15–64 tuổi 67,4%; từ 65 tuổi 9,3%. Năm 1999, nhóm từ 65 tuổi là 5,8%.
• Tư liệu B: Tỉ số giới tính toàn dân 99,6 nam/100 nữ; tỉ số khi sinh 111,4 bé trai/100 bé gái.
  HS làm Phiếu học tập số 2: trả lời câu hỏi và ghép chỉ tiêu với ý nghĩa.

Tư liệu A:

• Tỉ trọng trẻ em giảm và người từ 65 tuổi tăng từ 5,8% (1999) lên 9,3% (2024): dân số già hoá.
• Nhóm 15–64 tuổi vẫn chiếm 67,4%: còn lợi thế lực lượng trong tuổi lao động (dân số vàng), cần giáo dục, việc làm và sức khoẻ để thành lợi thế.
  Tư liệu B:
• Tỉ số giới tính toàn dân 99,6 nam/100 nữ là số nam trên 100 nữ của cả dân số.
• Tỉ số khi sinh 111,4 bé trai/100 bé gái là số bé trai trên 100 bé gái khi sinh.
• Hai chỉ tiêu khác mẫu, không hoán đổi cho nhau.

Củng cố nhận diện xu hướng dân số, khái niệm và cách suy luận có căn cứ; sử dụng đúng số liệu đã học.

Cá nhân làm nhanh bài 2 và 3, sau đó cặp đôi làm bài 4 và 5 (trình bày trên bảng nhóm).

• Bài 2: Nhận xét đúng từ dãy tỉ lệ tăng 1,51; 1,06; 1,15; 1,03%. A. Có xu hướng giảm nhưng không giảm liên tục mọi mốc; B. Giảm đều với cùng mức chênh qua mọi mốc; C. Giảm tỉ lệ đồng nghĩa dân số tuyệt đối giảm ở mọi mốc; D. Chỉ tăng, không có mốc giảm tỉ lệ nào.
• Bài 3: Ghép: Quy mô dân số; Gia tăng dân số; Tỉ số giới tính với nội dung: Tổng số người trong phạm vi, thời điểm; Sự thay đổi số dân theo thời gian; Số nam trên 100 nữ.
• Bài 4: Đánh giá đúng/sai từng nhận định: a) Dân số 2024 lớn hơn 1999 theo bảng; b) Tỉ lệ tăng giảm đều ở mọi mốc 1999–2024; c) Tỉ số giới tính toàn dân khác tỉ số khi sinh; d) Dân số vàng tự bảo đảm mọi người có việc làm tốt.
• Bài 5: Tính mức tăng dân số 1999–2024 (đơn vị triệu người).

Đề và đáp án:

• Bài 2: Đáp án A. Có xu hướng giảm nhưng không giảm liên tục mọi mốc (1,06% lên 1,15% giữa 2009 và 2019).
• Bài 3: Quy mô dân số – Tổng số người trong phạm vi, thời điểm; Gia tăng dân số – Sự thay đổi số dân theo thời gian; Tỉ số giới tính – Số nam trên 100 nữ.
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai (tỉ lệ tăng không giảm đều ở mọi mốc); c) Đúng; d) Sai (cơ hội lao động còn cần đào tạo, việc làm; dân số vàng không tự bảo đảm việc làm tốt).
• Bài 5: 24,8 triệu người (101,3 − 76,5 = 24,8).

Vận dụng kiến thức đã học để giải thích vì sao dân số vàng và già hoá có thể cùng tồn tại; nêu được điều kiện và giới hạn của lập luận, đề xuất cách kiểm tra số liệu.

Cá nhân viết đoạn văn 6–8 câu (khoảng 100–150 chữ) trả lời: “Giải thích vì sao dân số vàng và già hoá có thể cùng tồn tại.” Yêu cầu: dùng ít nhất hai số liệu (67,4%; 9,3%; 5,8% năm 1999); nêu một điều kiện để lợi thế dân số trở thành tăng trưởng; nêu một giới hạn khi sử dụng số liệu và đề xuất cách kiểm tra thêm.

Đoạn văn mẫu tham khảo: Nhóm 15–64 tuổi năm 2024 chiếm 67,4%, tạo cơ hội về nguồn lao động, trong khi nhóm từ 65 tuổi tăng từ 5,8% năm 1999 lên 9,3% năm 2024. Hai nhận xét thuộc hai góc nhìn: cơ cấu hiện có và xu hướng chuyển dịch. Lợi thế chỉ thành tăng trưởng nếu có việc làm và đào tạo; già hoá đòi hỏi y tế, an sinh. Giới hạn: số liệu chỉ phản ánh bảng SGK, cần đối chiếu thêm với nguồn thống kê để kiểm tra phạm vi và thời điểm.
Tiêu chí chấm: nêu đúng hai số liệu (3 điểm); giải thích được hai mặt cùng tồn tại (3 điểm); nêu điều kiện và giới hạn (3 điểm); diễn đạt mạch lạc (1 điểm).