Giáo án Cách mạng khoa học – kĩ thuật và xu thế toàn cầu hoá

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về công nghệ mới và sự liên kết giữa các nước; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV đưa hình ảnh (hoặc mô tả) một chiếc điện thoại thông minh và một chiếc xe ô tô, yêu cầu HS kể tên các công nghệ mới thấy trong sản phẩm đó.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Em nhận thấy công nghệ nào đã thay đổi cách học, cách chữa bệnh hoặc cách mua bán quanh em?
• Vì sao một sản phẩm có thể được làm từ linh kiện của nhiều nước khác nhau?
• Theo em, sự liên kết này mang lại lợi ích gì và có thể đặt ra vấn đề gì cho Việt Nam?

HS nêu được ít nhất ba ví dụ công nghệ (ví dụ: máy tính, tự động hoá trong sản xuất, dịch vụ viễn thông, công nghệ sinh học trong y tế, hình thức thanh toán điện tử).
HS trả lời được: sản phẩm có linh kiện từ nhiều nước vì các khâu sản xuất được chia theo lợi thế và kết nối thị trường; liên kết tạo cơ hội nhưng cũng có rủi ro.
Vấn đề xác định: Cách mạng khoa học – kĩ thuật và toàn cầu hoá đem lại những thay đổi gì và đặt ra thách thức gì đối với Việt Nam?

HS nêu được nguyên nhân và các lĩnh vực thành tựu; giải thích được vai trò của khoa học là lực lượng sản xuất trực tiếp và tác động phụ thuộc cách sử dụng.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần A, đọc mục Nguồn gốc và thành tựu trong hồ sơ bài học.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Sau năm 1945, những nhu cầu nào thúc đẩy khoa học – kĩ thuật phát triển?
• Vì sao có thể nói khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp?
• Kể tên các lĩnh vực có thay đổi sâu sắc và cho ví dụ đời sống.
• Vì sao không nên coi mọi phát minh là hoàn toàn có lợi?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1 (phần A):

• Nguyên nhân: nhu cầu sản xuất, nhu cầu đời sống, dân số tăng và sự cạn kiệt tài nguyên.
• Vai trò: khoa học gắn liền nghiên cứu với ứng dụng nên trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp.
• Lĩnh vực: điện tử, máy tính, tự động hoá, vật liệu mới, năng lượng mới, công nghệ sinh học, vũ trụ.
• Kiến thức rút ra: cách mạng khoa học – kĩ thuật tạo thay đổi sâu sắc, nhưng tác động tốt hay xấu phụ thuộc vào cách sử dụng và kiểm soát.

HS trình bày được nội dung toàn cầu hoá, nêu được các biểu hiện và giải thích được vì sao toàn cầu hoá vừa có yếu tố khách quan vừa chịu chính sách.

HS hoạt động nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành phần B của Phiếu học tập số 1 và ghi vào ô trung tâm của khăn bàn.
Nhiệm vụ: đọc mục Toàn cầu hoá, điền các biểu hiện vào ô quanh khăn, sau đó trả lời:

• Toàn cầu hoá được thể hiện qua những quan hệ nào và từ thời điểm nào trở nên rõ nét?
• Vì sao có thể nói toàn cầu hoá vừa khách quan vừa chịu chính sách?
• Vì sao toàn cầu hoá không đồng nghĩa với việc mọi nền kinh tế có cùng lợi ích?

Kết quả nhóm trên khăn trải bàn:

• Biểu hiện về quan hệ: thương mại, đầu tư, tài chính, sản xuất, thông tin, di chuyển; liên kết thế giới ngày càng chặt từ cuối thế kỉ XX.
• Biểu hiện về chủ thể: công ty xuyên quốc gia, chuỗi cung ứng, tổ chức kinh tế quốc tế.
• Tính hai mặt: yếu tố khách quan từ công nghệ và thị trường; chính sách của các quốc gia có vai trò điều chỉnh.
• Giới hạn: không có nghĩa mọi nền kinh tế có lợi như nhau, và quốc gia không mất toàn bộ vai trò.

HS phân tích được cơ hội, thách thức của toàn cầu hoá và cách mạng khoa học – kĩ thuật đối với Việt Nam; nêu được những hành động cần thiết để chủ động hội nhập.

HS học theo kĩ thuật mảnh ghép với 4 nhóm chuyên gia (lượt 1), mỗi nhóm đọc một mục trong hồ sơ: Nhóm 1 Cơ hội; Nhóm 2 Thách thức; Nhóm 3 Ảnh hưởng đến Việt Nam; Nhóm 4 Hành động của học sinh.
Câu hỏi GV đặt ra cho các nhóm:

• Nhóm 1: Toàn cầu hoá mang lại những cơ hội nào về thị trường, vốn và tri thức?
• Nhóm 2: Những thách thức nào được nêu, ví dụ về đứt gãy chuỗi cung ứng là gì?
• Nhóm 3: Ứng dụng công nghệ có thể nâng năng suất và chất lượng ra sao? Vì sao công nghệ y tế cần người có chuyên môn?
• Nhóm 4: HS cần học kĩ năng gì để chủ động hội nhập?

Mỗi chuyên gia ghi phiếu tóm tắt nhóm mình trên một tờ giấy nhỏ. Nội dung chính:

• Cơ hội: tiếp cận thị trường, vốn, tri thức; nâng năng suất, chất lượng trong sản xuất; nối thị trường qua giao thông, viễn thông; tiếp cận giáo dục, y tế.
• Thách thức: cạnh tranh, lệ thuộc, bất bình đẳng, khủng hoảng lan truyền, ô nhiễm môi trường, nguy cơ tụt hậu công nghệ, thiếu kĩ năng.
• Ví dụ: chuỗi sản xuất cần linh kiện nhiều nước; hợp tác tăng chuyên môn hoá nhưng một khâu đứt gãy có thể ảnh hưởng toàn chuỗi.
• Hành động: đào tạo, nghiên cứu, đổi mới, bảo vệ môi trường và dữ liệu; học kĩ năng số, ngoại ngữ, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân; không tự công bố số liệu khi chưa có nguồn.

HS nhận diện đúng biểu hiện toàn cầu hoá, ghép khái niệm với nội dung và đánh giá nhận định dựa trên hồ sơ bài học.

HS làm cá nhân Phiếu học tập số 2 trong 7 phút, sau đó đổi chéo bàn để kiểm tra; cuối cùng vào trang bài tập tương tác NeoEdu để tự kiểm tra thêm (nếu có thiết bị).
Bài tập gồm:

• Câu 1: ví dụ nào cho thấy toàn cầu hoá?
• Câu 2: ghép khái niệm với nội dung đúng.
• Câu 3: đánh giá từng nhận định Đúng/Sai.
• Câu 4: chọn hai nguy cơ khi liên kết toàn cầu mà năng lực tự chủ yếu.

Đáp án:

• Câu 1: B. Chuỗi sản xuất có linh kiện từ nhiều nước.
• Câu 2: Máy tính và tự động hoá – Thành tựu khoa học - kĩ thuật; Chuỗi cung ứng nhiều quốc gia – Biểu hiện toàn cầu hoá; Khủng hoảng lan truyền – Một thách thức liên kết toàn cầu.
• Câu 3: a) Đúng; b) Sai (tự chủ không có nghĩa đóng cửa); c) Sai (công nghệ mới có rủi ro); d) Đúng.
• Câu 4: B và C (khủng hoảng lan truyền và lệ thuộc vào nguồn công nghệ hoặc đầu vào).

HS vận dụng kiến thức để giải thích vì sao hội nhập cần đi cùng nâng năng lực tự chủ và đề xuất hành động thiết thực cho bản thân, nhà trường và đất nước.

Tình huống: một nhà máy trong vùng sản xuất linh kiện cho chuỗi sản phẩm của nhiều nước, nhưng nguyên liệu chính phụ thuộc hoàn toàn vào một nguồn duy nhất. Nhóm thảo luận 5 phút trả lời câu hỏi: Vì sao hội nhập cần đi cùng nâng năng lực tự chủ?
Sau đó mỗi nhóm đề xuất 3 hành động: một cho HS, một cho nhà trường, một cho Việt Nam.
Nhiệm vụ về nhà (cá nhân): viết một đoạn 100 đến 180 chữ giải thích nội dung toàn cầu hoá, nêu một giới hạn khi sử dụng thông tin và đề xuất cách kiểm tra nguồn.

Kết luận mẫu: Liên kết tạo cơ hội thị trường, vốn và tri thức, nhưng nền kinh tế cũng chịu tác động khi chuỗi cung ứng đứt gãy hoặc khi có khủng hoảng lan truyền. Tự chủ không phải đóng cửa mà là có năng lực sản xuất, công nghệ, nhân lực và đối tác đa dạng để lựa chọn và thích ứng. Vì vậy hợp tác và nâng nội lực hỗ trợ nhau, không đối lập.
Đề xuất mẫu: HS học kĩ năng số và ngoại ngữ, kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ; nhà trường tăng hoạt động đổi mới, bảo vệ dữ liệu; Việt Nam đẩy mạnh đào tạo và nghiên cứu, bảo vệ môi trường.
Giới hạn và cách kiểm tra: không tự công bố số liệu tăng trưởng khi chưa có nguồn, đối chiếu với tài liệu chính thống của cơ quan có thẩm quyền.