Giáo án Vùng Đông Nam Bộ

Huy động vốn hiểu biết sẵn có của HS về vùng Đông Nam Bộ và nêu được vấn đề trung tâm của bài: vì sao vùng có vai trò lớn trong phát triển kinh tế, và vì sao không thể đánh giá vùng chỉ bằng số liệu cũ.

GV nêu câu hỏi dẫn dắt: “Kể tên những địa phương thuộc vùng Đông Nam Bộ hiện nay. Theo em, điều gì làm cho vùng có vai trò quan trọng trong cả nước?” Sau đó GV đặt thêm câu hỏi: “Khi so sánh số dân hay diện tích của Thành phố Hồ Chí Minh trước và sau sắp xếp 2025, em cần lưu ý điều gì?” HS ghi ý kiến cá nhân vào giấy nháp rồi chia sẻ trong nhóm.

Dự kiến HS nêu được: vùng gồm Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh; vùng có vai trò lớn vì có đô thị lớn, công nghiệp, dịch vụ và cửa ngõ biển. Với câu hỏi thứ hai, HS nêu được phạm vi thống kê đã thay đổi nên không thể so nguyên số liệu cũ và mới như tăng trưởng tự nhiên. GV ghi các ý này lên bảng để làm căn cứ cho cả tiết học.

Nêu được phạm vi vùng hiện hành và phân tích được thế mạnh, hạn chế tự nhiên của Đông Nam Bộ.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần worksheets). Nhiệm vụ: (1) Xác định phạm vi vùng và các khu vực tiếp giáp trên lược đồ. (2) Điền bảng “Thành phần tự nhiên – Thế mạnh – Hạn chế”. (3) Giải thích vì sao không lấy số tỉnh cũ áp cho vùng hiện hành. GV đặt câu hỏi: “Địa hình tương đối bằng, đất badan và đất xám thuận lợi cho phát triển những ngành nào?” và “Vì sao mùa khô làm nguồn nước trở thành hạn chế?”

Kết quả dự kiến trên khăn trải bàn: (1) Phạm vi: Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh; giáp Nam Trung Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long, Cam-pu-chia và biển. (2) Thế mạnh: địa hình tương đối bằng thuận lợi xây dựng và phát triển sản xuất; đất badan và đất xám thích hợp phát triển cao su, cây ăn quả, chăn nuôi theo điều kiện; khí hậu cận xích đạo cho sản xuất quanh năm; nguồn nước, biển và dầu khí tạo thế mạnh đa ngành. Hạn chế: mùa khô thiếu nước, ô nhiễm môi trường và sức ép đô thị. (3) Số tỉnh cũ không dùng cho vùng hiện hành vì phạm vi đã thay đổi sau sắp xếp 2025.

Trình bày được đặc điểm dân cư, lao động, đô thị hoá và các ngành kinh tế thế mạnh của vùng; giải thích được tác động của di cư đối với nhu cầu nhà ở, trường học, y tế.

Kĩ thuật mảnh ghép 3 nhóm chuyên gia. Vòng 1: mỗi nhóm 4 HS được nhận một chủ đề trong Phiếu học tập số 2: (a) Dân cư, lao động, thị trường và đô thị hoá; (b) Công nghiệp chế biến, chế tạo, điện tử, cơ khí, hoá chất, thực phẩm; (c) Dịch vụ (tài chính, logistics, thương mại, du lịch), nông nghiệp và kinh tế biển (cảng, dầu khí, du lịch, thuỷ sản). Vòng 2: HS ghép thành nhóm mới gồm đủ ba chủ đề, chia sẻ kiến thức đã nghiên cứu. GV đặt câu hỏi: “Thu hút di cư tạo nguồn nhân lực nhưng gây ra sức ép gì?” và “Khu cảng Cái Mép - Thị Vải hiện thuộc địa phương nào?”

Bảng hệ thống hoá trong Phiếu học tập số 2 gồm: Nhóm nội dung | Đặc điểm nổi bật | Ý nghĩa đối với vùng. Dự kiến nội dung đúng: (a) Dân cư, lao động, thị trường và đô thị hoá phát triển; thu hút di cư tạo nguồn nhân lực nhưng đòi hỏi thêm nhà ở, trường học, y tế. (b) Công nghiệp chế biến, chế tạo, điện tử, cơ khí, hoá chất, thực phẩm gắn với mạng lưới khu công nghiệp và đầu tư. (c) Dịch vụ tài chính, logistics, thương mại, du lịch có vai trò lớn; nông nghiệp phát triển cao su, cây ăn quả, chăn nuôi theo điều kiện; kinh tế biển gồm cảng, dầu khí, du lịch, thuỷ sản. Cái Mép - Thị Vải hiện thuộc Thành phố Hồ Chí Minh.

Giải thích được vai trò trung tâm của Thành phố Hồ Chí Minh và nêu được hai sức ép cần giải quyết; nhận biết được giới hạn khi so sánh số liệu trước và sau sắp xếp.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 3: (1) Liệt kê các vai trò của Thành phố Hồ Chí Minh (kinh tế, tài chính, khoa học – công nghệ, giáo dục, cửa ngõ quốc tế). (2) Giải thích cách thành phố kết nối sản xuất với dịch vụ và lan toả sang các địa phương trong vùng. (3) Nêu hai sức ép: nhà ở – hạ tầng và môi trường – ngập. (4) Nêu các giải pháp: giao thông công cộng, chống ngập, nhà ở, xử lí chất thải, đào tạo và liên kết vùng. GV đặt câu hỏi: “Vì sao không thể nói thành phố tăng dân số tự nhiên khi so số liệu trước và sau sắp xếp?”

Kết luận dự kiến của nhóm: Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế, tài chính, khoa học – công nghệ, giáo dục và cửa ngõ quốc tế, kết nối sản xuất với dịch vụ, giúp các địa phương tiếp cận vốn, nhân lực, công nghệ và thị trường. Hai sức ép cần giải quyết: nhà ở – hạ tầng (khi dân cư và công nghiệp tăng) và môi trường – ngập. Giải pháp: giao thông công cộng, chống ngập, nhà ở, xử lí chất thải, đào tạo và liên kết vùng; không chỉ mở rộng đô thị bằng mọi giá. Về số liệu: phạm vi thay đổi nên chênh lệch số dân không tách được tăng tự nhiên, di cư và hợp nhất địa giới.

Vận dụng kiến thức đã học để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, đánh giá nhận định và nhận biết lỗi suy luận khi so sánh số liệu.

HS làm việc cá nhân 4 phút, sau đó đổi chéo kiểm tra trong cặp đôi. Đề bài dùng cho luyện tập: (1) Khi so số dân Thành phố Hồ Chí Minh trước và sau sắp xếp, phải chú ý gì? A. Coi mọi thay đổi số dân là chênh lệch sinh – tử; B. Chỉ xem tên thành phố giống nhau để kết luận cùng phạm vi; C. Phạm vi thống kê đã thay đổi; D. So trực tiếp hai tổng số mà bỏ qua hợp nhất địa giới. (2) Đánh giá từng nhận định: a) Sắp xếp địa giới làm thay đổi phạm vi thống kê dân số. b) Toàn bộ dân số tăng sau sáp nhập đều là tăng tự nhiên. c) Cái Mép - Thị Vải nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. d) Vai trò trung tâm tự bảo đảm lợi ích lan đều tới mọi người. (3) Thẻ giả định: trước mở địa giới thành phố có 10 triệu dân, sau mở có 15 triệu. Kết luận nào có căn cứ? A. Tăng tự nhiên chắc chắn 50%; B. Di cư chắc chắn 5 triệu người; C. Tổng số hai phạm vi khác nhau chưa cho biết riêng tăng tự nhiên; D. Mọi thay đổi chỉ do sinh thêm, không liên quan địa giới.

Đáp án: (1) C – Phạm vi thống kê đã thay đổi. (2) a) Đúng; b) Sai, dân số tăng còn do địa giới khác, sinh – tử và di cư; c) Đúng; d) Sai, lan toả cần chính sách, hạ tầng, đào tạo và môi trường. (3) C – Tổng số của hai phạm vi khác nhau chưa cho biết riêng tăng tự nhiên, không tính được tỉ lệ tăng tự nhiên từ chênh lệch tổng số.

Viết được kết luận ngắn về vai trò Thành phố Hồ Chí Minh với phát triển vùng kèm hai sức ép, đồng thời đề xuất cách kiểm tra lại thông tin.

HS viết một đoạn 5–7 câu với đề: “Phân tích vai trò Thành phố Hồ Chí Minh với phát triển vùng kèm hai sức ép cần giải quyết.” Sau đó nêu một nguồn hoặc cách kiểm tra tiếp (ví dụ đối chiếu với trang bài học NeoEdu hoặc số liệu chính thức theo phạm vi hiện hành). Không ghi là đã khảo sát khi chưa thực hiện.

Đoạn kết luận mẫu: Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm thị trường, tài chính, dịch vụ, khoa học – công nghệ và đào tạo, giúp doanh nghiệp trong vùng tiếp cận vốn, nhân lực và đầu ra; mạng cảng, sân bay và giao thông kết nối các địa phương trong vùng và vùng lân cận. Tuy nhiên, thu hút dân cư và công nghiệp gây sức ép về nhà ở – hạ tầng và môi trường – ngập. Vai trò này chỉ lan toả đều nếu có phối hợp giao thông, nước, nhà ở và đào tạo theo không gian vùng. Cách kiểm tra: đối chiếu số liệu với trang bài học NeoEdu và kiểm tra lại phạm vi thống kê trước khi kết luận về tăng trưởng.