Giáo án Thực hành: Tìm hiểu vấn đề phòng, chống thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu ở vùng Bắc Trung Bộ

Huy động kiến thức nền, tạo tình huống dẫn vào bài: phân biệt hiểm hoạ với rủi ro và thói quen suy luận từ một sự kiện đơn lẻ.

GV trình chiếu 4 nhận định ngắn: (1) Bão là hiểm hoạ, còn thiệt hại do bão gây ra là rủi ro; (2) Một trận mưa lớn đủ để kết luận khí hậu đang biến đổi; (3) Lũ chỉ là hiểm hoạ, không liên quan đến mức phơi bày của dân cư; (4) Muốn nêu xu hướng khí hậu phải có chuỗi dữ liệu dài. HS giơ thẻ “Đúng” hoặc “Sai” và giải thích ngắn.

Đáp án: (1) Đúng; (2) Sai, vì biến đổi khí hậu là thay đổi dài hạn, không kết luận từ một ngày mưa; (3) Sai, vì rủi ro còn phụ thuộc mức phơi bày và khả năng ứng phó; (4) Đúng. HS nêu được phần lý do của ít nhất hai nhận định và GV dẫn vào mục tiêu bài học.

Nêu được nguồn và phân loại tư liệu; phân biệt được hiểm hoạ với rủi ro và nêu được vai trò của dữ liệu chuỗi dài khi nêu xu hướng khí hậu.

Nhóm khăn trải bàn (4–6 HS) đọc mục “Nguồn và phân loại” trong hồ sơ học tập, căn cứ Chiến lược phòng chống thiên tai (379/QĐ-TTg) và Chiến lược biến đổi khí hậu (896/QĐ-TTg). Hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (a) Hai nguồn định hướng chính đã nêu trong hồ sơ là gì? (b) Ví dụ hiểm hoạ và cách rủi ro hình thành; (c) Vì sao cần chuỗi dữ liệu và nguồn chuyên môn khi nêu xu hướng biến đổi khí hậu?

Khăn trải bàn ghi: Nguồn định hướng gồm Chiến lược phòng chống thiên tai 379/QĐ-TTg và Chiến lược biến đổi khí hậu 896/QĐ-TTg. Hiểm hoạ: bão, lũ (sự kiện tự nhiên). Rủi ro: phụ thuộc mức phơi bày và khả năng ứng phó. Biến đổi khí hậu: thay đổi dài hạn; nêu xu hướng cần chuỗi dữ liệu và nguồn chuyên môn; không kết luận từ một ngày mưa. Kết luận nhóm: cùng một cơn bão, rủi ro ở hai địa phương có thể khác nhau.

Trình bày và phân tích được nội dung của ba giai đoạn trước, trong và sau thiên tai; nhận diện được mối quan hệ với ba mục Phòng ngừa, Ứng phó, Khắc phục.

Kỹ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia (3 nhóm) mỗi nhóm nghiên cứu một giai đoạn trong hồ sơ “Báo cáo mẫu đủ ba giai đoạn”: nhóm 1 – trước thiên tai (theo dõi bản tin chính thức, lập phương án sơ tán, bảo vệ rừng, kiểm tra nhà và hạ tầng bằng người có chuyên môn); nhóm 2 – trong thiên tai (tuân lệnh sơ tán, ngắt nguồn điện theo hướng dẫn người phụ trách, tránh dòng nước, cầu tràn, điểm sạt lở); nhóm 3 – sau thiên tai (chỉ trở lại khi được phép, kiểm tra an toàn, vệ sinh nước theo khuyến cáo y tế, khôi phục sinh kế). Vòng 2: mỗi nhóm mảnh ghép có một HS từ mỗi nhóm chuyên gia; các em trình bày lại và điền Phiếu học tập số 2. Lưu ý: đây là kế hoạch mẫu, không phải báo cáo một đợt khảo sát đã thực hiện.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm: Trước thiên tai → chuẩn bị, theo dõi bản tin, lập phương án sơ tán, kiểm tra nhà; ứng với Phòng ngừa – Chuẩn bị trước thiên tai. Trong thiên tai → tuân lệnh sơ tán, tránh dòng nước, cầu tràn, điểm sạt lở, ngắt điện theo hướng dẫn; ứng với Ứng phó – Hành động an toàn khi thiên tai xảy ra. Sau thiên tai → chỉ trở lại khi được phép, kiểm tra an toàn, vệ sinh nước, khôi phục sinh kế; ứng với Khắc phục – Phục hồi sau khi bảo đảm an toàn. Ghi chú giới hạn: báo cáo này là kế hoạch mẫu, không dùng để kết luận về một đợt khảo sát cụ thể.

Phân biệt được thích ứng (giảm tác động) với giảm nhẹ (hạn chế nguyên nhân, giảm phát thải); nhận ra hai nhóm có thể giao nhau nhưng không đồng nhất.

Nhóm cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 3 gồm bảng 2 cột: cột “Thích ứng” gồm lịch thời vụ phù hợp, trữ nước an toàn, hạ tầng chịu rủi ro, bảo vệ rừng, phục hồi sinh thái, cảnh báo; cột “Giảm nhẹ” gồm tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, bảo vệ bể hấp thụ carbon. HS khoanh biện pháp nào vừa thuộc cả hai và giải thích vì sao “bảo vệ rừng” là ví dụ giao nhau nhưng không đồng nhất.

Phiếu học tập số 3: Thích ứng (giảm tác động của khí hậu): lịch thời vụ, trữ nước an toàn, hạ tầng chịu rủi ro, cảnh báo, phục hồi sinh thái. Giảm nhẹ (hạn chế nguyên nhân): tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, bảo vệ bể hấp thụ carbon. Giao nhau: bảo vệ rừng vừa giảm xói mòn, điều tiết nước (thích ứng) vừa giữ carbon (giảm nhẹ). Kết luận: hai nhóm không đồng nhất, cần nêu cơ chế từng biện pháp.

Củng cố nhận diện hành động an toàn, cặp mốc – nội dung và cách suy luận đúng từ hồ sơ; rèn kĩ năng đối chiếu nguồn.

HS làm nhanh 4 bài tập trên NeoEdu hoặc phiếu in sẵn, cá nhân trước rồi kiểm tra chéo bàn.
Bài 1 (trắc nghiệm): Hành động đúng khi có lệnh sơ tán là gì? A. Tuân hướng dẫn, rời khu nguy hiểm cùng người phụ trách; B. Chờ quan sát đủ mức nước rồi tự quyết định có rời đi; C. Tự đi đường ngắn qua vùng ngập nếu chưa thấy nước xiết; D. Ở lại kiểm tra điện, chờ hết bão mới theo người phụ trách.
Bài 2 (ghép mốc): Ghép Phòng ngừa, Ứng phó, Khắc phục với nội dung tương ứng.
Bài 3 (đúng/sai): a) Một ngày mưa chưa đủ chứng minh biến đổi khí hậu; b) Khi có lệnh sơ tán, học sinh nên ở lại đo mực lũ; c) Thích ứng và giảm nhẹ luôn là cùng một khái niệm; d) Bảo vệ rừng có thể hỗ trợ cả thích ứng và giữ carbon.
Bài 4 (điền khuyết): Ứng phó → {{1}}.

Bài 1: A (Tuân hướng dẫn, rời khu nguy hiểm cùng người phụ trách; không tự ý đi qua vùng ngập).
Bài 2: Phòng ngừa – Chuẩn bị trước thiên tai; Ứng phó – Hành động an toàn khi thiên tai xảy ra; Khắc phục – Phục hồi sau khi bảo đảm an toàn.
Bài 3: a) Đúng; b) Sai (phải tuân lệnh sơ tán, không ở lại vùng nguy hiểm); c) Sai (thích ứng giảm tác động, giảm nhẹ hạn chế nguyên nhân); d) Đúng (cần nêu cơ chế).
Bài 4: Ứng phó → Hành động an toàn khi thiên tai xảy ra.

Vận dụng kiến thức để viết đoạn văn phân biệt thích ứng với giảm nhẹ, dùng trường hợp Bắc Trung Bộ; nêu được giới hạn khi kết luận và đề xuất cách kiểm tra tiếp.

HS viết đoạn khoảng 100–180 chữ theo đề: “Viết đoạn phân biệt thích ứng với giảm nhẹ, dùng trường hợp Bắc Trung Bộ.” Đoạn văn cần nêu: (1) một biện pháp thích ứng và cơ chế giảm tác động; (2) một biện pháp giảm nhẹ và cơ chế hạn chế phát thải; (3) một ví dụ giao nhau (bảo vệ rừng) và lý do không đồng nhất; (4) một câu kết luận có điều kiện, nêu nguồn cần đối chiếu thêm. Không nhận đã khảo sát nếu chưa thực hiện.

Thang chấm 10 điểm: nêu đúng thích ứng giảm tác động (2 điểm); giảm nhẹ hạn chế phát thải (3 điểm); ví dụ mỗi nhóm phù hợp Bắc Trung Bộ (3 điểm); giải thích rừng có hai cơ chế, không đồng nhất (2 điểm). Đoạn mẫu tham khảo: Điều chỉnh mùa vụ, chuẩn bị sơ tán và nâng khả năng chịu bão lũ giúp giảm thiệt hại trước tác động khí hậu, nên thuộc thích ứng. Tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và duy trì rừng hấp thụ carbon góp phần hạn chế nguyên nhân biến đổi, nên thuộc giảm nhẹ. Bảo vệ rừng có thể vừa giảm xói mòn, điều tiết nước vừa giữ carbon nên hỗ trợ cả hai. Cần nêu cơ chế từng biện pháp và trách nhiệm thực hiện, không dùng một trận bão để kết luận xu thế khí hậu. Chấp nhận ví dụ và cách diễn đạt tương đương.